УЛОГАТА НА ЈАВНИТЕ ПРЕТПРИЈАТИЈА И НА ТРГОВСКИТЕ ДРУШТВА ВО ЦЕЛОСНА ИЛИ МНОЗИНСКА СОПСТВЕНОСТ НА ДРЖАВАТА ВО МАКЕДОНСКИОТ ПРАВЕН, ЕКОНОМСКИ И ПОЛИТИЧКИОТ СИСТЕМ

(тековна состојба, предизвици, предложени реформи)

Summary in English

THE ROLE OF THE STATE-OWNED ENTERPRISES AND THE COMMERCIAL COMPANIES FULLY OR WITH MAJORITY STATE OWNERSHIP IN THE MACEDONIAN LEGAL, ECONOMIC AND POLITICAL SYSTEM
(state of affairs, challenges, suggested reforms)

Abstract

The author in his Study-paper entitled "The Role of the State-Owned Enterprises and the Commercial Companies Fully or With Majority State Ownership in the Macedonian Legal, Economic and Political System (state of affairs, challenges, suggested reforms)", focuses on the legal analysis of the operation of state-owned enterprises and commercial companies (JSC and LLC) fully or dominantly owned by the state. First of all, in the Paper the dilemma is opened, giving "pros" and "cons" arguments, for the persistence of state ownership in the performance of economic activities of public interest. This is followed by a section devoted to the international legal sources governing the governance of state-owned enterprises, primarily the 2015 OECD Guidelines on Corporate Governance of State-Owned Enterprises. This part ends with a comparative-legal presentation of the regulation of state-owned enterprises, i.e. commercial companies fully or dominantly owned by the state in the countries of the region, i.e. the countries with which RN Macedonia shares a common history and legal tradition - Croatia, Slovenia and Serbia. A major part of the text is dedicated to the state of affairs and the features of Macedonian state-owned enterprises, starting from 1996, when the first Law on State-Owned Enterprises was enacted (with all subsequent amendments). The Paper continues with a statistical data and inferences deduced from previously conducted expert analyses of Macedonian state-owned enterprises’ operations. Finally, in the concluding observations, the author makes proposals for reforms in the national legislation related to state-owned enterprises. One proposal, quite radical, is to abolish the Law on State-Owned Enterprises, and to transform the existing state-owned enterprises into trading companies, within a prescribed time period. Approach already legally embodied in Serbia. This approach is based on the arguments that the procedures for establishment, operation and management of state-owned enterprises are already quite corporatized, with simultaneous reference for analogous application of certain provisions of the Law on Commercial Companies. Hence, it should not be a particular problem to adapt state-owned enterprises to the new legal regime. In addition, the Law on State-Owned Enterprises itself allows the conversion of a state-owned enterprise into an JSC or LLC. The second approach is more flexible and would include: a complete revision and adoption of an entirely new Law on State-Owned Enterprises, where the latest contemporary trends governing the issues of state-owned enterprises would be transposed, on one, and adoption of a new, separate law that would govern the operations of commercial companies fully or dominantly owned by the state, on the other hand. In any case, radical legal cuts are needed in the country, emphasizing that only legal reforms on paper are not sufficient, but, even more, political will to actually put them in action is of greater importance. As an illustration, the Law on State-Owned Enterprises is a legislative exception where there are no misdemeanor provisions. How can be expected that the relevant stakeholders would obey the mandatory provisions contained in the Law, if they face almost no liability?

Key words: state-owned enterprise, commercial companies (JSC and LLC) fully or dominantly owned by the state, privatization, conversion of state-owned enterprise into commercial company, 2015 OECD Guidelines on Corporate Governance of State-Owned Enterprises

Апстракт

Авторот, во својата анализа насловена како „Улогата на јавните претпријатија и на трговските друштва во целосна или мнозинска сопственост на државата во економско – политичкиот систем на државата (тековна состојба, предизвици, предложени реформи)“, се задржува на правната анализа во работењето на јавните претпријатија и на капиталските друштва (АД и ДОО) во целосна или мнозинска сопственост на државата. Најпрво, во трудот се поставува дилемата, со давање аргументи „за“ и „против“ опстојувањето на државната сопственост во вршењето на дејности од јавен интерес. Следи дел посветен на меѓународните правни извори што го уредуваат управувањето со претпријатијата во државна сопственост, првенствено Насоките на ОЕЦД за корпоративно управување со претпријатија во сопственост на дражавата од 2015 година. Овој дел завршува со споредбено-правен приказ на уредувањето на јавните претпријатија, односно на капиталските друштва во сопственост или со учество на државата во државите во регионот, односно земјите со кои РС Македонија споделува заедничка историја и правна традиција – Хрватска, Словенија и Србија. Најголем дел од текстот е посветен на состојбата и белезите на македонските јавни претпријатија, започнувајќи од 1996 година, кога е донесен првиот Закон за јавните претпријатија (со сите последувателни измени и дополнувања). Во продолжение на трудот се дадени статистички податоци и заклучоци од претходно направени стручни анлизи на работењето на на македонските јавни претпријатија. На крајот, во заклучните согледувања, авторот дава предлози за реформи во националната легислатива поврзани со јавните претпријатија. Едниот предлог, прилично радикален, да се укине Законот за јавните претпријатија, а постојните јавни претпријатија во одреден рок да се преобразат во капиталски трговски друштва. Пристеп веќе преточен во закон во Србија. Овој пристап е аргументиран со ставот дека основањето, работењето и управувањето со јавните претпријатија се веќе прилично корпоратизирани, со упатувачки норми за аналогна примена на одредени одредби од Законот за трговските друштва, така што нема да претставува некој особен проблем истите да се прилагодат на новиот режим на уредување. Дополнително, и самиот Закон за јавните претпријатија дозволува преобразба на јавно претријатие во АД или ДОО. Вториот пристап, е пофлесибилен и би опфатил: целосна ревизија и донесување на потполно нов Закон за јавни претпријатија, што би ги имплементирал најновите трендови што ја уредуваат оваа материја од една, и донесување на посебен закон што ќе го уреди работењето на капиталските трговски друштва во целосна или мнозинска сопственост на државата по модел на некои од земјите од регионот, од друга страна. Во секој случај, потребни се радикални законски резови во уредувањето, првенствено, на јавните претријатија, со нагласка дека не се доволни само законски реформи, туку, уште повеќе, политичка волја тие реално да се имплементираат во практиката. Колку за илустрација, Законот за јавните претрпијатија е еден од ретките закони што немаат дел за казнена одговорност на   одговорните лица во јавните претпријатија. Како да се очекува дека релевантните засегнати страни ќе ги поочитуваат императивните законски норми, доколку не се соочуваат со скоро никаква одговорност?

Клучни зборови: јавно претпријатите, трговски друштва (АД и ДОО) во целосна или мнозинска сопственост на државата, приватизација, преобразба на јавно претприојатие во трговско друштво, Насоки на ОЕЦД за корпоративно управување со претпријатија во сопственост на дражавата од 2015

I. ВОВЕД

Насоките на ОЕЦД за корпоративно управување со јавни (државни) претпријатија од 2015 година како претпријатие во државна сопственост, покрaј јавните претпријатија, ги опфаќаат и субјектите основани врз основа на закон, чиј правен субјективитет се обезбедува преку посебна легислативна постапка, доколку целта и нивната дејност или делови од нивната дејност, во голема мера, се од економска природа. Затоа, трудот ќе се однесува на традиционални јавни претпријатија, но и на трговски друштва во целосна или мнозинска сопственост на државата и дека ќе се користи кратенката ЈПТДСД (Јавни Претпријатија и Трговски Друштва во Сопственост на Државата). Таму каде што текстот се однесува исклучиво на јавни претпријатија или на трговски друштва во целосна или мнозинска сопственост на државата јасно ќе биде индицирано.

Во многу земји, вклучително и економии во развој, ЈПТДСД значителено учествуваат во создавањето на БДП, во бројот на вработувања и на пазарната капитализација.

Меѓународниот монетарен фонд проценува дека имотот на ЈПТДСД  изнесувал вкупно 45 трилиони во 2018 година (близу 50% од глобалниот БДП), а долгот на најголемите ЈПТДСД е пресметан на 7,4 трилиони американски долари. Оттука, видно е дека ЈПТДСД имаат директно влијание врз глобалната економија.¹

ЈПТДСД заземаат значителен дел од економската активност и во регионот на Централна, Источна и Југоисточна Европа (ЦИЈИЕ), иако со големи варијации во различни земји и сектори. Во повеќето земји во регионот, ЈПТДСД сочинуваат најмалку 5 проценти од вкупната вработеност. ЈПТДСД се концентрирани во секторите на природните монополи, но, во различен степен, се присутни и во други сектори, како што се рударството и вадењето камен, земјоделството, производството и услугите.²

II. ЗОШТО ОПСТАНУВА ИНТЕРЕСОТ ЗА ДРЖАВНАТА СОПСТВЕНОСТ ВО ЕКОНОМИЈАТА?

Најпрво, приватизацијата не секогаш ги исполни очекувањата поради, на пример, социјалните тензии, нееднаквоста, оптоварувањата на јавните услуги, ниските пензии и несоодветното социјално осигурување, невработеноста и емиграцијата. На ова се надодава и распространетата корупција и други проблеми во приватизациските процеси, како и поради тоа што јавните монополи беа едноставно заменети со приватни. Затоа и носталгијата дека старите државно-центрични модели се попривлечни, дури и во земји каде што севкупните нивоа на економски раст силно се зголемија по промената на системот, како што се Унгарија³ и Полска. Со право се наметнува прашањето дали нелибералните демократии, каде што власта формално се бира на слободни избори, но вредностите што ги застапува се недемократски ќе добијат сѐ повеќе на значење, па дури и кога е во прашање државниот капитал?⁴ Истовремено, брзиот и динамичен економски раст на Кина на некои авторитети им сугерира дека моделот со појак државен центар може да донесе супериорни резултати.⁵

Понатаму, некои ЈПТДСД имаат стратешкото значење за одредени земји (одбрана, комунални услуги итн.) и преку нив се постигнуваат одредени стратешки цели.

Постојат и мислења во деловниот свет според кои државната сопственост на клучните ресурси во една земја може да се покаже како гарант на долгорочна стабилност и развој. По правило, управата во приватните компании е насочена кон краткорочна профитабилност за акционерите, додека државата како сопственик може да биде трпелива и да постави долгорочен развој и одржливост како главна деловна цел.⁶

Следен аргумент е дека јавните претпријатија се важни за локалната економија (дури и во нестратешки сектори), кога што се вработуваат работници кои не можат лесно да се вработат на друго место или да обезбедуват егзистенција за домаќинствата во економски депресивни региони. Јавните претпријатија може да послужат и како тампон за вработување против големи економските падови, кои може суштински да му наштетат на животниот стандард.⁷

III. ЦЕЛИ ШТО ТРЕБА ДА СЕ ПОСТИГНАТ ОД ЈАВНИТЕ ПРЕТПРИЈАТИЈА

Претходно упативме дека, покрај профитните (економските), од јавните претпријатија се бара да остварат и поддржат одредени непрофитни (социјални, стратешки) цели кои се сметаат за главен мотив за нивното постоење. Но, најчесто, земјите немаат искуство како експлицитно и јасно да ги постават тие цели, што мерењето на успехот на реализација на истите го прави многу тешко.

Значи јавните претпријатија треба да остварат одредена јавна компонента. Се намтнува прашањето што ја сочинува таа, јавна компонента?

Активностите од општ интерес вклучуваат непазарни активности (на пример, задолжително образование, социјална заштита, здравствена заштита), но и активности кои се подеднакво од општ интерес, но истовремено се пазарни активности (на пример, енергетски, телекомуникациски, транспортни активности, итн.).⁸

Но, управувачките структури на јавните претпријатија треба да бидат лимитирани и да дејствуваат непазарно само кога може да се постигне некоја долгорочна општествена цел, а не заради задоволување на краткорочни и тесни политички цели, како што е, на пример, вработувањето на прекумерен број луѓе во јавните претпријатија во политичко предизборие. Краткорочните политички цели и промените во државната администрација, во никој случај, не смеат да доведат до дестабилизација на дејноста на ЈПТДСД.

Од друга страна, токму овие непрофитни, неекономски цели се користат како оправдување за неефикасното работење. Сепак, постојат малку докази дека неефикасноста произлегува од поставувањето на неекономските (првенствено социјални) цели на јавните политики.

Треба да се прави јасна дистинкција помеѓу (не)ефикасност на јавно претпријатие поради деловните одлуки поврзани со пошироки јавен интерес (на пример, одржување на непрофитабилна железничка линија поради потребата секој ден да се превезуваат учениците до училиште) и деловни одлуки што се лоши, без оглед дали се поврзани со јавен интерес или не, а се најчесто поврзани со корупција, непотизам и политичко влијание.

Во секој случај, онаму каде што поставените цели не се исполнуваат од страна на јавните претпријатија, владите треба да имаат јасни и предвидливи процедури за нивна санација, па дури и за ликвидација и за продажба на јавните претпријатија со што ќе се превенира и минимизира политичкото мешање, но, од друга страна, секогаш претходно треба да се предвидат и соодветни мерки за социјална сигурност и за санирање на последиците од престанокот на ЈП.⁹

IV. СЛАБИ СТРАНИ НА ЈАВНИТЕ ПРЕТПРИЈАТИЈА

Јавните претпријатија имаат повеќе слаби страни. Така, тие систематски имаат послаба продуктивност во однос на приватниот сектор. Статистичката анализа открива дека јавните претпријатија се карактеризираат со: (1) политичка превработеност во однос на нивните колеги од приватниот сектор (2) генерираат помал приход по вработен, (3) по правило, исплаќаат повисоки плати од приватните компании (во услови на криза подобро ги штитат реалните плати), (3) генерираат значително поголем долг кон државата и, што не е изненадувачки, (4) се значително помалку профитабилни.¹⁰

Се смета дека многу субјекти во државна сопственост денес постојат без јасно образложение за целисходноста на нивното постоење и се перцепираат како реликвија на незавршениот процес на транзиција и приватизација, што многу од овие субјекти ги прави неконкурентни.¹¹

Многу од нив предизвикуваат значителен одлив од државниот буџет и во некои случаи придонесуваат и за економски и фискални кризи.¹²

Многу анализи сугерираат дека главната причина за неефикасното работење на ЈПТДСД се должи на нивното лошото управување, за што подетално ќе зборуваме подолу во овој текст.

V. ТРЕБА ЛИ ДА СЕ ПРЕИСПИТА УЛОГАТА НА ЈАВНИТЕ ПРЕТПРИЈАТИЈА

Ставот на науката и практиката е дека треба да се преоцени улогата на државата во економијата.

Основното прашање е дали јавните претпријатија даваат вредност за парите што ги добиваат/трошат од даночните обврзници?

Вообичаено, на доминантната државна сопственост не се гледа како на инструмент за постигнување побрз економски раст. Државите на ЦИЈИЕ би требало да постават приоритети на државната сопственост во јавните претпријатија врз основа на нивната одржливост и дали постојат објективни оправдувања (цена и трошок за државата по основ на давање субвенции или државна помош) за силна државна сопственост (природни монополи, стратешки интереси итн.). Со други зборови, треба да се направи класификација на јавните претпријатија на здрави и одржливи, нездрави но одржливи и целосно неодржливи (на кои им е потребна ликвидација или приватизација, доколку е можна). Со други зборови, јавните претпријатија кои, генерално, подлежат на примената на правилата за пазарна конкуренција и оние кои не можат да опстанат во такви услови. Владите треба селективно да ги користат јавните претпријатија и тоа само таму каде што владината интервенција преку јавните претпријатија може да биде најефективна. Последново да се користи како одбранбен механизам само во услови кога јавните претпријатија работат во сектори со ограничена конкуренција

Глобализацијата на пазарите, технолошките промени и дерегулацијата на претходно монополските пазари неминовно доведуваат до предизвици на редефинирање на државната сопственост. Онаму каде што владите се одлучуваат за континуирана државна сопственост во одредени сектори, треба да постојат процедури за периодична преоценка и одговорност во однос на целите што треба да ги постигнат јавните претпријатија.

Поконкретно: оперативните и финансиските цели треба да се поставуваат годишно, со ригорозна пр(е)оценка на перформансите во однос на овие цели, а самите перформанси треба да се споредуваат со оние од приватниот сектор. Исто така, и платите, надоместоците и наградите во јавните претпријатија треба да се оценуваат според продуктивноста на соодветното пазарно ниво.¹³

Во контекст на претходното, како илустрација би упатиле на Хрватската стратегија за управување и располагање со имот во сопственост на Република Хрватска во периодот 2013-2017¹⁴. За потребите на студијата, друштвата во кои државата имала удели или акции биле поселени во неколку групи:

1. друштва од стратешко и развојно значење:

   1. стратешки претпријатија кои приходите ги остваруваат преку употреба на јавни овластувања, а самата држава учествува во утврдувањето на цената на стоките и услугите;

   2. претпријатија од развојно значење во кои државата има мнозински удел, поголем од 50%.

2. друштва чии акции котираат на регулираниот пазар на капитал, а во кои Република Хрватска има вкупна сопственост помала од 50%;

3. други друштва во кои Република Хрватска има удели и удели, без оглед на процентот.

Категоријата 1a) вклучува друштва во кои државата, како акционер или сопственик ги постигнува стратешките цели поврзани со извршувањето на нејзините јавни овластувања, како што се безбедноста, здравјето, одржувањето на инфраструктурни мрежи, снабдувањето со гас и слично. Се верува дека има долгорочна потреба од вакви претпријатија. За друштвата од оваа категорија не е предвидена приватизација, барем не во догледно време.

Што се однесува до друштвата од категоријата 1b), тие се од развојно значење и во нив мнозински удел има Република Хрватска, но не се инфраструктурни, енергетски или слично. Се наведува дека профитот на друштвата од оваа категорија ќе биде важен приход на државата и дека тие имаат потенцијал да придонесат за стабилност и развој, но дека им треба реструктуирање или делумна приватизација,

Во категоријата 2 се друштва чии акции котираат на регулираниот пазар на капитал, а во кои Република Хрватска има вкупна сопственост помала од 50% и се стреми да постигне првенствено економски цели, обично со други приватни инвеститори.

Конечно, во категоријата 3 спаѓаат друштва кои немаат големо развојно значење, а во кои Република Хрватска има помалку од 25% акции или удели. Доколку државата има повеќе од 10% од акциите во одредени акционерски друштва, а акциите котираат на берза и компанијата работи со добивка, тогаш овие друштва се погодни да бидат приватизирани.

Се поставува прашањето дали во денешни услови на пазарна економија може да се размислува за зголемување на јавниот сектор, вклучително и зголемување на државниот капитал? Едни автори сметаат дека зголемувањењто на државниот капитал не би значело ништо друго освен отворање врата на корупција, непотизам, кронизам и политичка превработеност, додека други не ја исклучуваат оваа можност доколку тоа го оправдува јавниот интерес. На пример, тој јавен интерес би бил доколку јавни претпријатија се основаат во недоволно развиени региони каде што не постои интерес за приватно инвестирање, да се работи за просперитетна дејност поврзана со иновации и технолошки напредок, а не да се создаде или одржува сигурен губитник чие субвенционирање би претставувало незаконска државна помош.

Во секој случај, се работи за проценка дали овој процес на основање нови јавни претпријатија во догледна иднина би довел до повторна приватизација, а базирано на искуствата од претходната транзиција.

VI. ДЕФИНИЦИИ/ПОИМОТ ПРЕТПРИЈАТИЈА ВО ДРЖАВНА СОПСТВЕНОСТ

Сè уште не постои глобална дефиниција за јавни претпријатија или за трговски друштва во сопственост на државата. Сепак, некои меѓународни институции и мултилатералните иницијативи се обидуваат да ги дефинираат овие субјекти или, барем, да ги дадат елементите на нивната суштина.

Во продолжение ќе дадеме уште неколку дефиниции поврзани со ЈПТДСД.

Така, Транс-пацифичкото партнерство (Trans-Pacific Partnership) го дефинира пртетпријатието во државна сопственост како претпријатие кое главно се занимава со комерцијални активности во кои една страна (државата): директно поседува повеќе од 50% од основната главнина, контролира, преку сопственички интереси, вршење на повеќе од 50% од гласачките права или има овластување да назначува мнозинство од членовите на одборот на директори или кои било други еквивалентни тела на управување.¹⁵

Меѓународниот монетарен фонд ги  дефинира јавните корпорации како „ентитети кои се контролирани, директно или индиректно од страна на владата“ со следните критериуми за мерење на контролата: сопственост, односно вршење на мнозинскиот дел од гласачките права; контрола на одборот на директори или на друго управувачко тело; контрола на изборот и разрешувањето на клучните вработени; контрола на главните комисии во субјектот;  сопственост на златна акција или опции; капацитет за измена на регулативата која ги уредува овие субјекти; контрола од страна на доминантен клиент во јавниот сектор или група клиенти од јавниот сектор и  контрола на процеси поврзани со можности за задолжувањето од владата.¹⁶

Светска банка има пристап со уште поширок опфат и дефинира дека државниот сектор, помеѓу останатото, е составен од следниве видови институции: (…) автономни институции, како што се финансиски и нефинансиски корпорации, комерцијални и развојни банки, железници, комунални претпријатија итн., каде што буџетот на институцијата е предмет на одобрување од владата на земјата на известување, владата поседува повеќе од 50% од акциите со право на глас, повеќе од половина од членовите на одборот на директори се владини претставници или, во случај на неисполнување на обврските, државата би останала крајно одговорна за долгот на институцијата.¹⁷

VII. НАСОКИ НА ОЕЦД ЗА КОРПОРАТИВНО УПРАВУВАЊЕ СО ЈАВНИ (ДРЖАВНИ) ПРЕТПРИЈАТИЈА ОД 2015 ГОДИНА

До скоро, во светот, во работењето на јавните претпријатија доминираа ad hoc правни аранжмани, ограничена транспарентност, регулаторни исклучоци во интерес на јавните претпријатија и неконзистентна имплементација на политиките.¹⁸

Меѓутоа, подоцна, во контекст на слабите перформанси на јавните претпријатија и зголемената потреба за професионализација на сопственичките функции на владите, многу карактеристики на корпоративното управување во приватниот сектор беа транспонирани и инкорпорирани во секторите на јавните претпријатија.¹⁹

Доброто корпоративно управување води кон повисоки принос на капиталот и поголема ефикасност. Стандардите за корпоративно управување не се нужно поврзани и условени исклучиво со приватната сопственост. Со други зборови, начинот на којшто се врши сопственичката функција е подеднакво важно, без оглед кој е номинален сопственик на претпријатието.²⁰

Затоа, општата правна рамка за трговски друштва почна постепеноо да се применува и на јавните претпријатија, вклучително и даночната и законодавна рамка за инсолвентност, односно започнува процесот на корпоратизација на субјектите што работат со државен капитал.

На пример, сѐ повеќе станува вообичаена перцепцијата дека врз ЈПТДСД може да се покрене стечајна постапка доколку се исполнат законските услови или нивниот имот може да да стане предмет на постапки за извршување. Земјите треба континуирано да ги преиспитуваат и ажурираат своите правни рамки со кои се уредуваат ентитетите во државна сопственост.

Оттука, ОЕЦД во 2015 година ги донесе Насоките за корпоративно управување со јавни (државни) претпријатија („Насоки“).²¹ Се работи за инструмент на тнр. меко (формално-правно незадолжително) право (soft law). Но, со тек на постепено созревање на свеста за нивната важност, Насоките може да се преточат во правно-обврзувачки норми. Насоките за првпат беа развиени во 2005 година како дополнување на ОЕЦД Принципите на корпоративно управување што се применливи во приватниот сектор. Но, Насоките, во меѓувреме, се значително подобрени во пружањето поголема јасност во однос на тоа како креаторите на јавни политики да обезбедат соодветна имплементација на договорените добри практики.

Насоките, во својата суштина, се меѓународно договорен стандард за тоа како владите треба да ја профессионализираат сопственичка функција за да се избегнат замките од пасивната сопственост, но и да превенираат прекумерна државна интервенција во работењето на ЈПТДСД.

Исто така, Насоките имаат за цел да ги насочат ЈПТДСД да работат со слична ефикасност, транспарентност и отчетност како и приватните трговски друштва, од една, но и да обезбедат конкуренција помеѓу ЈПТДСД и приватните претпријатијата, на исто или слично пазарно ниво, од друга страна.

Во Насоките, помеѓу останатите, се дадени и следните дефиниции:

Дефинирање на ЈПТДСД. Земјите се разликуваат во однос на опсегот на субјекти што потпаѓаат под ЈПТДСД. За целите на Насоките, секој корпоративен ентитет признат од националното право како претпријатие и во кој државата остварува сопственички ингеренции, треба да се смета како ЈПТДСД. Ова вклучува акционерски друштва, друштва со ограничена одговорност и командитни друштва. Покрај тоа, субјектите основани врз основа на закон, чиј правен субјективитет се обезбедува преку посебна легислативна постапка, треба да се опфатат под ЈПТДСД доколку целта и нивната дејност или делови од нивната дејност, во голема мера, се од економска природа.

Сопственост и контрола. Насоките се однесуваат на претпријатијата кои се под контролата на државата, било државата да е краен, вистински сопственик на мнозинството акции со право на глас или на друг начин врши еквивалентен степен на контрола. Примери за таков степен на контрола би вклучувале случаи кога со законски одредби или со статутите на ЈПТДСД предвидуваат континуирана државна контрола врз претпријатието или на неговиот одбор на директори и покрај малцинскиот сопственички удел.

Економски активности. За целите на Насоките, економска активност (трговска дејност) е онаа која вклучува понуда на стоки или на услуги на даден пазар и што би можела, барем во принцип, да ја врши и трговско друштво со цел да оствари профит. Структурата на пазарот (без разлика дали се карактеризира или не со конкуренција, олигопол или монопол) не е одлучувачки за утврдување дали една дејност е економска (трговска) или не. Задолжителни кориснички такси и надоместоци наметнати од страна на владата вообичаено не треба да се сметаат за продажба на стоки и услуги на пазарот. Економските активности најмногу се одвиваат на пазари каде веќе постои конкуренција со други деловни субјекти или каде што постои законодавна рамка што може да обезбеди потенцијална конкуренција.

Цели на јавна политика. Според Насоките, цели на јавната политика се оние што се од корист на општата јавност во рамките на одредена јурисдикција. Тие се имплементирани како специфични барања се цел да се постигнат одредени резултати, наметнати на ЈПТДСД и/или на приватни трговски друштва. Но, по правило, овие барања се различни од целите поврзани со максимизирање на добивката и на вредноста на акционерите, а повеќе се однесуваат на најдобриот интерес на претпријатието и на пошироката јавност.

Органи на управување со ЈПТДСД. Некои ЈПТДСД имаат двостепени систем на управување каде што функцијата на надзор е одвоена од онаа на управување во различни органи. Други имаат едностепени одбори, кои може или не мора да вклучуваат извршни директори. Во контекст на овие Насоки, поимот „одбор“ се однесува на корпоративно тело задолжено за функциите на управување со претпријатието и на надзор врз менаџментот. Многу влади вклучуваат и концепт на „независни“ директори, иако пристапот на нивно дефинирање варира во различни национални законодавства.

Субјект што врши сопственички ингеренции. Овој субјект е дел од структурата на државната управа и е одговорен за вршење на сопственичката функција или за вршење на сопственичките права во ЈПТДСД. Овој субјект може да се јави како единствена државна агенција или како координирачка агенција помеѓу повеќе државни тела или, пак, владино министерство одговорно за остварување на ингеренциите од државна сопственост. Централизираниот модел за надзор и за контрола на вршењето на сопственичката функција треба да го даде најдобриот потенцијал за обезбедување конзистентност помеѓу сопственоста (на пример, застапеност во одборите на ЈПТДСД, стратешко насочување на фирмата) и функциите на финансиски надзор.²²

Применливост. Насоките се применливи за сите ЈПТДСД што вршат економски (трговски) активности/дејности или исклучиво или во комбинација со спроведување на цели на јавна политика преку вршењето на државна власт.

Насоките на ОЕЦД за корпоративно управување со ЈПТДСД од 2015 година методолошки се систематизирани на повеќе нивоа: најпрво се дава генералната насока, што подоцна подетално се елаборира низ посебни точки. Има седум општи насоки, а во вториот дел се даваат коментари, односно белешки кон секоја поединечна насока.

За потребите на оваа анализа, ќе се задржиме само на општите насоки, со цел да дадеме една генерална слика кон што целат истите:

Првата насока се бави со оправданоста на државната сопственост. Државата ги врши сопственичките права во ЈПТДСД во интерес на опшатата јавност. Владите треба внимателно да ги проценат и да ги обелоденат целите што ја оправдуваат државната сопственост и овие цели постојано да бидат предмет на континуирано ревидирање.

Втората насока се однесува на улогата на државата како сопственик. Државата треба да дејствува како информиран и активен сопственик, обезбедувајќи дека управувањето и раководењето со ЈПТДСД се спроведува на транспарентен и отчетен начин, со висок степен на професионалност и ефикасност. Вршењето на сопственичките права треба да биде централизирано во рамки на еден субјект што ќе ги врши сопственички ингеренции или, доколку тоа не е можно, спроведено од страна на јасно дефинирано координативно тело. Субјектот што врши сопственички ингеренции треба да има капацитет и соодветни компетенции за ефикасно извршување на своите должности. Истиот треба да биде одговорен пред релевантните претставнички тела и да има јасно дефинирани односи со другите надлежни државни тела и органи.

Како дополнување на оваа втора Насока, повторно би упатиле на Студијата на ММФ (IMF 2019) во која подетално се анализира политиката на сопственост на државата.  Така, владите треба да имаат јасно дефинирана политика за сопственост. Политиката за сопственост на ЈПТДСД бара поставување рамнотежа помеѓу активното владино ангажирање и делегирањето на надлежности на независни надзорни и управни одбори на ЈПТДСД од една, и начинот на кој владите вршат надзор над реализирањето на плановите на овие ЈПТДСД, од друга страна.

Несоодветно мешање, вклучително и политички мотивирано, во работењето на ЈПТДСД  може да придонесе до отсуство на одговорност и послаби финансиски и оперативни перформанси. Тешкотиите во корпоративното управување со ЈПТДСД произлегуваат и од фактот што одговорноста за нивната работата вклучува сложен синџир на учесници (менаџмент и управувачки тела, орган кој ги врши сопственичките овластувања, ресорни министерства, владата во целина и и законодавниот дом), без јасно поставени линии на одговорност и лесно препознатливи начела на добро однесување, што може да доведе до генерирање загуби од работењето. Сите инволвирани страни имаат потенцијален  внатрешен судир на интереси што би можел да доведе до донесување одлуки врз основа на критериуми сосема различни од најдобриот интерес на претпријатието и пошироката јавност. Да се ​​структурира и усогласи оваа комплексна мрежа на одговорност со цел да се обезбедат ефикасни одлуки и добро корпоративно управувањето е предизвик и бара големо внимание.

Од друга страна, недостатокот на државен надзор врз работењето на ЈПТДСД поради тотално пасивно, незаинтересирано и оддалечено вршење на сопственичка функција преку (не)учество во акционерските собранија, ad hoc политиките за дивиденда (прекумерните исплати на дивиденди, диктирани од буџетските потреби, може да има импликации за одржливоста на ЈПТДСД), несоодветното обелоденување и слабите финансиски контроли може да ги ослабат мотивите и стимулациите на раководството и на вработените во ЈПТДСД да ја максимизираат вредноста за владата, односно да работат во најдобар интерес на претпријатието и на пошироката јавност. Сето тоа може да резултира со себично однесување на корпоративните инсајдери. Очекувањата дека владите на крајот ќе ги компензира или спаси ЈПТДСД од загуби може да им обезбеди на менаџерите стимулации да не се стремат кон ефикасност, од една и да преземаат поголеми ризици или прекумерно да се задолжуваат, од друга страна.

За водење соодветна сопственичка политика, прво, владите треба да знаат што поседуваат (централно или локално), а преку воспоставување сеопфатна и исцрпна листа на државни претпријатија.

Децентрализираната сопственост на ЈПТДСД доминира низ целиот регион на Централна, Источна и Југоисточна Европа, што, од своја страна, влијае на спроведувањето на функциите на државна сопственост и потенцијално на формулирањето на секторските политики. Децентрализираните модели на сопственост на ЈПТДСД, во кои ресорните министерства вршат сопственички функции, создаваат потенцијален конфликт помеѓу поставувањето на секторските политики и сопственичките функции. Децентрализираниот модел, исто така, го попречува сеопфатниот мониторинг на целокупниот сектор на ЈПТДСД, а токму ваквиот мониторинг е важен за да се идентификуваат слабостите, да се формулираат сопственичките политики, да се следи напредокот и да се обезбеди финансиска и фискална дисциплина. Според тоа, најдобрата практика е да се одделат функциите на политиката на сопственост, од една и  вршењето на сопственичките права, од друга страна, при што сопственичката функцијата да се централизира во едно владино тело или агенција. Некои земји имаат воспоставено централизирани единици за надзор, но децентрализираниот надзор сè уште е почеста практика.

Владите треба да одлучат зошто, односно кои се целите за поседување сопственички интерес во јавните претпријатија, преку донесување на посебен документ за владината политика за сопственост и да одлучат кое владино тело/агенција е задолжено за остварување на сопственичките права. Единствен документ (стратегија) за сопственичка политика на државата е столб на политиката за силна сопственост. Насоките на ОЕЦД го препорачуваат овој документ со цел: (1) да го специфицира образложението/целисходноста/оправдувањето за државна сопственост; (2) дефинирање на  целите на политиките за државна сопственост; (3) изготвување стратегија за остварување на сопственичката функција; и (4) упатување и синтетизирање на политиките, законите и регулативите што се применуваат на ЈПТДСД.²³

Друг клучен столб на сопственичката функција е именувањето на членовите на управниот и на надзорниот одбор да биде професионално и деполитизирано. За да се спречи назначувањето на членови на одборот кои се неспособни/некомпетентни/неискусни за нивните должности, треба да се воспостави структуриран и формализиран процес на назначување и јасни критериуми за избор. За да се зајакне објективноста на одборот, многу земји оптираат да го намалат директното владино претставување во одборот на ЈПТДСД и да бараат минимален број на независни, неполитички и компетентни директори. Повисок процент на независни директори во одборот доведува до поефективна надзорна улога, а со тоа се превенираат опортунистичките можности на менаџментот. Но, честа е и практиката законските барања за деполитизирани избори и мандати да се заобиколуваат со назначување членови на управниот и надзорниот одбор на привремена основа (вршители на должност без ограничување на бројот на повторни именувања на истата должност).²⁴

Централизацијата на процесот за избор на членови на одбори се покажува како корисна алатка за професионализација на одборите на ЈПТДСД. Во децентрализираните модели, ресорните министерства избираат членови на надзорни и управни одбори, со што се зголемуваат ризиците од нетранспарентност, политичко влијание и судир на интереси. Воведувањето барања за надзор или давање согласност од страна на пошироката влада може да ги ублажи овие проблеми. Во овој поглед, делегирање на назначувањето на членовите на одборот на еден ентитет и ангажирањето на комисија за номинација/селекција, вклучително и надворешни експерти, може да послужи како прв чекор за деполитизирање на сопственичката функција, со зачувување на правото на ресорните министерства да ги обликуваат профилите и критериумите за избор на членови на одборот.²⁵

Непосредно поврзано со централизираниот избор е и воспоставување на јасна политика за наградување на членовите на одборите на ЈПТДСД што го зајакнува долгорочниот и среднорочен интерес на претпријатието и може да привлече и мотивира квалификувани професионалци.

Претпријатијата во државна сопственост и пазарот е насловот не третата Насока. Доколку постоењето на државна сопственост е оправдано, правната и регулаторната рамка за ЈПТДСД треба да обезбеди еднакви услови за работа и за фер конкуренција на пазарот, а во услови кога ЈПТДСД вршат економски/трговски активности. Сите засегнати страни, вклучувајќи ги доверителите и конкурентите, треба да имаат пристап до ефикасна оштета преку непристрасна судска или арбитража постапка, кога сметаат дека им се повредени правата. Законите и регулативите не треба непотребно да прават дискриминација помеѓу ЈПТДСД и нивните пазарни конкуренти. Кога ЈПТДСД се ангажираат во јавни набавки, без разлика дали се понудувачи или набавувачи, вклучените процедури треба да бидат конкурентни, недискриминаторски и обезбедени со соодветни стандарди на транспарентност. Трошоците поврзани со целите на јавната политика треба да бидат финансирани од државата и соодветно обелоденети.

Слично како и во приватниот сектор, така и ЈПТДСД треба да обезбедат рамноправен третман на акционерите и другите инвеститори, на што се однесува четвртата Насока. Онаму каде што ЈПТДСД се котирани на регулиран пазар на капитал (но, кога е практично, и од некотирани ЈПТДСД) или на друг начин вклучуваат недржавни инвеститори меѓу нивните сопственици, државата и претпријатијата треба да ги признаат правата на сите акционери (вклучително и на малцинските), да обезбедат нивен рамноправен третман, како и еднаков пристап до корпоративните информации (висок степен на транспарентност). Зделките помеѓу државата и ЈПТДСД и помеѓу самите ЈПТДСД треба да се склучуваат под конзистентни пазарни услови. Онаму каде што се бара од ЈПТДСД да остваруваат цели на јавната политика, соодветни информации за овие цели треба постојано да бидат достапни за недржавните акционери.

Петтата Насока носи наслов односи со засегнатите/заинтересирани страни и одговорен бизнис. Политиките на државна сопственост треба целосно да ја препознаат одговорноста на ЈПТДСД кон сите засегнати/заинтересирани страни и да побараат од ЈПТДСД да известуваат за нивните односи и интеракција со засегнатите/заинтересирани страни. Треба јасно да се објаснат сите очекувања што државата ги има во однос на одговорното деловно однесување од страна на ЈПТДСД. Одборите на директори во ЈПТДСД треба да развијат, спроведуваат, следат и да комуницираат политики на внатрешна контрола, програми или мерки за етика и усогласеност, вклучувајќи ги и оние кои придонесуваат кон спречување на измама и корупција, со што би се задржал и зголемил угледот на ЈПТДСД. Во никој случај ЈПТДСД не смеат да се користат како механизими за финансирање на политичка кампања.

Обелоденувањето и транспарентноста е предмет на шестата Насока. ЈПТДСД треба да ги почитуваат високите стандарди на транспарентност и да бидат предмет на висококвалитетно сметководство, обелоденување, усогласеност и ревизорски стандарди како и котираните трговски друштва. Воспоставувањето посебни сметководствени правила за ЈПТДСД во националните сметководствени стандарди ги спречува споредбите со слични компании од приватниот сектор и ја намалува корисноста на финансиските извештаи како инпути за владиното одлучување. Насоката, особено, ги вклучува активностите, трошоците и финансирањето на активностите на ЈПТДСД што се вршат од јавен интерес. Треба да постои јасна изјава до јавноста за целите на претпријатијата и нивното исполнување (за ЈПТДСД во целосна државна сопственост ова би вклучувало која било цел елаборирана од субјект што врши сопственички ингеренции). Тука спаѓаат и податоците за наградување на членовите на одборот на дирекори и на клучните извршни директори (фиксен и варијабилен дел), како и квалификациите на членовите на одборот на директори, процесот на нивна селекција, вклучувајќи ги политиките за обезбедување на различност во структурата на одборот. Треба да се известува и за секоја финансиска помош, вклучително гаранции добиени од државата и обврските што произлегуваат од овие финансиски аранжмани преземени во име на ЈПТДСД, вклучително и договорни обврски и обврски кои произлегуваат од јавно-приватно партнерство. Конечно, но и многу важно, тука се опфатени и сите релевантни прашања во врска со вработените и другите засегнати/заинтересирани страни. Субјектот што врши сопственички ингеренции треба да развие постапки за доследно известување за работењето на ЈПТДСД и да објавува годишно збирен извештај за ЈПТДСД. Давањето здрави и транспарентни податоци треба да се постават како приоритет.

Корпоративното управување и корпоративната општествена одговорност се два важни концепти што сѐ повеќе се испреплетуваат. Додека корпоративното управување се фокусира на управувањето и надзорот на работењето внатре во компанијата, корпоративната општествена одговорност се занимава со етичките, социјалните и еколошките перформанси на тие операции. Друга добра практика е усвојувањето и на рамка и политики за известување за животната и социјалната средина и управувањето (ESG - environmental, social and governance), како и воведување на начела за успешна зелена и климатска транзиција.

Во оваа смисла во споредбеното право се развива еден нов модел на корпоративен менаџмент во контекст на јавните претпријатија, познат како „Хилбовиот модел“ или како KISS модел (Keep it Integrated, Strategical, Situational and Controlled). Додека претходните пристапи за управување со јавните претпријатија се фокусирани на создавање вредност за акционерите и ја анализираа само финансиската перспектива, новиот модел на корпоративно управување овозможува стратешко насочување на јавното претпријатие, интегрирано управување и сеопфатна контрола, како во претприемачки, така и на етички начин и на начин кој одговара на секој поединечен контекст.²⁶

ЈПТДСД, исто така, треба да обезбедат и соодветна внатрешна ревизија со задача да се процени соодветноста, ефикасноста и ефективноста на системот за внатрешна контрола.

Последната, но многу важна, е седмата Насока, што се однесува на одговорноста на одборот на директори во ЈПТДСД. Одборите на ЈПТДСД треба да ги имаат потребните овластувања, надлежности и објективност за да ги извршуваат своите функции на стратешко водење и следење на менаџментот. Тие треба да дејствуваат со интегритет и да одговараат за своите постапки. На одборот на директори во ЈПТДСД треба да им се додели јасен мандат и крајна одговорност за работата на ЈПТДСД. Улогата на одборите треба да биде јасно дефинирана во законодавството, првенствено според Законот за трговските друштва. Одборот треба да биде целосно одговорен пред сопствениците (државата), да дејствува во најдобар интерес на претпријатието и рамноправно да се однесува кон сите акционери.

Составот на одборот на ЈПТДСД треба да овозможи вршење на објективно и независно расудување. Сите членови на одборот, вклучително и сите јавни службеници, треба да бидат номинирани врз основа на соодветни квалификации и да имаат еднаква законска одговорност. Независните членови на одборот не смеат да имаат каков било материјален интерес или материјални односи со претпријатието, со неговиот менаџмент, со другите големи акционери, но и со субјектот што врши сопственички ингеренции, а што може да го загрози нивното објективно расудување. Претседателот на одборот треба да дејствува како точка за комуникации со субјектот што врши сопственички ингеренции. Добра практика би била функцијата претседател да биде одвоена од извршниот директор. Доколку постои застапеноста на вработените во одборот, треба да се развијат механизми за да се гарантира дека оваа застапеност се спроведува ефективно и придонесува за унапредување на вештините на одборот, неговата информираност и независност. ЈПТДСД треба да развијат ефикасни процедури за внатрешна ревизија и да воспостават функцијата за внатрешна ревизија која е под надзор и директно го известува одборот на директори.

VIII. СПОРЕДБЕНО – ПРАВНИ ИСКУСТВА

Во наредниот дел од трудот ќе се задржиме на основните правни и други акти со кои се уредува работењето, односно корпоративното управување на друштвата во целосна или делумна државна сопственост во државиоте во регионот, со кои РС Македонија дели заедничка правна традиција. Тука, првенствено мислиме на Хрватска, Словенија и Србија.

VIII.1. Република Хрватска

Најпрво, би укажале дека во Хрватска не постои пропис од типот на Закон за јавни претријатија. Регулаторната рамка на корпоративното управување со трговските друштва со учество на државата во Република Хрватска е утврдена во низа прописи.

Така, уште во 2013 година, врз основа на врз основа на стариот Закон за управување со државен имот од 2010 г., донесена е Стратегија за управување и располагање со имот во сопственост на Република Хрватска за периодот од 2013-2017.²⁷ Нова Стратегија за управување со државен имот за периодот 2019-2025 година е донесена од хрватскиот Сабор во 2019 година.²⁸

Во 2018 година е донесен нов Законот за управување со државен имот²⁹ кој ги утврдува начелата на управување и главните документи за управување со имотот во сопственост на Република Хрватска, начинот и условите за управување со акциите и уделите, недвижностите и движните ствари кои претставуваат државна сопственост.

Со Законот се уредуваат и надлежностите и овластувањата на Министерството за државен имот кое е надлежно за управување со државниот имот опфатен со предметот на Законот.

Предметниот закон го регулира управувањето, располагањето и користењето на државните средства со кои управува Министерството за државен имот, но и организацијата и работата на Центарот за реструктуирање и продажба (Centar za restrukturiranje i prodaju - CERP), кој е правен следбеник на поранешната хрватска Агенција за управување со државен имот. Согласно членот 22 од Законот за управување со државен имот ЦЕРП се јавува како застапник по закон за вршење на сопственичките права поврзани со државниот имот опфатен со предмет на уредување на Законот.

Терминот државен имот во смисла на државни трговски друштва, помеѓу останатото, се однесува на акции и удели во друштва во сопственост на Република Хрватска, Хрватскиот завод за пензиско осигурување и Државната агенција за осигурување на штедни влогови и на санација на банки (член 3 од Законот).

Законот за управување со државен имот не се применува на имотот на Република Хрватска со кој управуваат други органи на Република Хрватска според посебни прописи, што може повторно да доведе до расфрленост на одредби поврзани со управувањето со државниот имот во повеќе акти, а со самото тоа и до децентрализација во вршењето на сопственичките функции.

Во 2010 година, Владата на Република Хрватска за прв пат го усвои Кодексот за корпоративно управување за друштвата во кои Република Хрватска има акции или удели, а нов таков акт е донесен во 2017 година³⁰.

Кодексот за корпоративно управување на друштвата во државна сопственост е збир на принципи на деловно професионално однесување и добри обичаи кои ја зајакнуваат корпоративната и сопственичката одговорност преку имплементирање на стандарди на однесување, сè со цел да се постигне корист за сите засегнати учесници.

Сепак, Кодексот е само референтна, појдовна точка. Истиот, содржи препораки поврзани генерално со активностите на поединечните тела во државните друштва. Кодексот не пропишува конкретни цели и програми според кои државните друштва треба да бидат корпоративно управувани.

Критериумите и постапката за избор на членови на надзорни одбори и управата на правни лица во сопственост на државата се уредуваат со Уредбата за условите за избор и именување на членови на надзорни одбори и на управа на правни лица од посебен интерес на Република Хрватска и начинот на нивен избор од 2019 година.³¹

На 29 април 2021 година, Владата на Република Хрватска го усвоила, а на 15 мај 2021 година, Европската комисија го примила на конечно усогласување предлогот за Националниот план за закрепнување и отпорност 2021-2026 година, а во рамки на компонентата 2. Јавна администрација, судство и државен имот, дефинирана е поткомпонентата Подобрување на управувањето со државниот имот.

Овoј национален план послужил како основа за измените и дополнувањата на Законот за управување со државен имот во 2023 година.

Постојат одредени документи поврзани со управувањето со државниот имот за кои е пропишано да се донесуваат во редовни интервали. Тие се:

• Стратегија за управување со државен имот. Стратегијата за управување со државниот имот ја донесува хрватскиот Сабор за период од седум години, на предлог на Владата на Република Хрватска и содржи долгорочни цели и насоки за управување со државниот имот (член 18 од Законот за управување со државен имот).

• Годишен план за управување со државен имот. Годишниот план го донесува Владата на Република Хрватска врз основа на стратегијата, а на предлог на Министерството за државен имот  (член 19 од Законот за управување со државен имот),

• Извештај за реализација на годишниот план за управување со државен имот.

Извештајот, пак, Владата на Република Хрватска го доставува до хрватскиот Сабор до 30 септември тековната година за изминатата година, исто така на предлог на министерството (член 20 од Законот за управување со државен имот).

VIII.2. Република Словенија

Словенија, исто така, не познава концепт на нормирање преку посебен Закон за јавни претпријатија. Законот за словенечки државен холдинг³² го регулира статусот и работењето на словенечкиот државен холдинг и Друштвото за пензиско и инвалидско осигурување, управувањето со инвестициите во сопственост на словенечкиот државен холдинг и инвестициите на Република Словенија со кои управува словенечкиот државен холдинг, актите за управување со инвестиции, мерките за зајакнување на интегритетот и одговорноста и ограничување на ризикот од корупција, конфликт на интереси и злоупотреба на привилегирани информации при управувањето со инвестиции во сопственост на словенечката држава холдинг и инвестиции на Република Словенија управувани од словенечкиот државен холдинг.

Со Законот се настојува да се одвојат функцијата на државата како сопственик на капитални инвестиции од другите функции на државата, со што се спречува судир на интереси, нарушување на пазарната конкуренција и нееднаков третман на компаниите.

Во третото поглавје од Законот (членови 29 - 32) се уредуваат стратегијата за управување со средстват на холдигот, начинот на подготовка на стратегијата (по предлог на владата ја усвојува собранието), годишните извештаи за управувањето, политиката за управување со средствата на фондот и Кодексот за корпоративно управување на друштвата со учество на државата).

Се смета дека словенечкиот модел на државен холдинг дава предности кога менаџерите поседуваат професионална експертиза и со тоа ги штитат ЈПТДСД од несоодветно политичко мешање. Кај овој моделк од клучно значење е да се има една владина единица одговорна за финансиски надзор на ЈПТДСД, дури и кога постои холдинг компанија.

VIII.3. Република Србија

Во Србија, слично како и кај нас, постои Закон за јавните претпријатија³³, иако, како што ќе видиме подолу, прашање на време е колку од одредбите од овој закон ќе останат во сила. Според членот 3 од Законот, јавно претпријатие е претпријатие кои врши дејност од општ интерес, а е основано од Република Србија, автономна покраина или едниница на локална самоуправа. Покрај јавно претпријатие, дејност од општ интерес може да врши и: друштво со ограничена одговорност и акционерско друштво чиј единствен сопственик е јавно претпријатие; друштво на капитал чиј единствен сопоственик е Република Србија, автономна покраина или едниница на локална самоуправа, како и зависно друштво чиј единствен сопственик е тоа друштво на капитал и друго друштво на капитал и претприемач на кои надлежен орган им го доверил вршењето на таа дејност.

Во членот 2 од Законот се дефинираат дејностите од општ интерес.³⁴

Во членот 75 од Законот се уредуваат стопанските друштва од стратешки интерес за државата.

Во делот на јавните претрпијатија, интересно е да се споменат и Уредбата за мерила за именување на директори на јавни претпријатија³⁵ и Уредбата за мерила и критериуми за класификација на јавни претпријатија³⁶ (последнава Уредбата е укината со Законот за јавните претпријатија од 2016 година).

Во Србија во тек е реформа која се однесува на управувањето со трговските друштва во сопственост на државата. Така, во 2023 година донесен е Закон за управување со стопански друштва кои се во сопственост на државата, а кој стапи во сила 12 месеци по неговото влегување во сила, односно од септември 2024 година.³⁷

Согласно членот 3 од Законот се применува на друштва на капитал (АД и ДОО), во кои Република Србија има својство на акционер или на содружник со повеќе од 50% од основната главнина, као и на трговско друштво во кое Република Србија има контролирачка сопственост по друга основа. По исклучок, поедини одредби од Законот може да се применуваат и на трговско друштво каде што државата поседува 50% или помало (малцинско) учество во осовната главнина. Во ставот 3, од членот 3 се определени трговските друштва кои вршат посебни дејности и на кои не се применуваат одредбите од Законот.

Со политиката на државна сопственост се утврдуваат целите на централизираното сопственичко управување и унапредување на корпоративното управување со друштвата на капитал, како и начините на спроведување на политиката на државна сопственост. Централизираната сопственост се спроведува преку министерството надлежно за работите на стопснатвото. По исклучок, управувањето со друштвата во областа на производството и снабдување со електрична енергија, природен гас и слично се спроведува преку министерството надлежно за работите од областа на енергетиката (член 4 од Законот). Овој пристап, слично како и во Хрватска, би можел да доведе до повторна децентрализација во вршењето на сопственичките функции од страна на државата.

Политиката за државна сопственост се уредува преку Стратегијата за државна сопственост и управување со стопански друштва кои се во сопственост на Република Србија. Владата на предлог на Мионистерството ја донесува Стратегијата, а во согласност со законот со кој се уредува планскиот систем на Србија. Акционен план за спроведување на Стратегијата се донесува заради операционализација на целите на Стратегијата

Посебна глава IV од Законот (членови 19 до 36) е посветена на корпоративното управување со друштвата на капитал во сопственост на Република Србија, со обврска за донесување кодекс за корпоративно управување со овие друштва.

Интересна е и одредбата од членот 37 од Законот според која Агенцијата за трговски регистри во рамки на Регистарот на трговски регистр, формира јавно достапна евиденција на податоци на друштва на капитал на кои се применува Законот.

Надлежното министерство треба да воспостави и да води единствена информативна платформа за планирање, следење, спроведување, координација на работата и за известување на друштвата на капитал (член 39 од Законот).

Но, најсуштинската реформа што ја имплементира Законот е обврската јавните претпријатија чиј основач е Република Србија да ја променат својата правна форма, односно да се преобразат во капиталски трговски друштва (АД или ДОО), со законски обезбеден континуитет во правниот субјективитет (член 42 од Законот). Јавните претпријатија основани од органите на локалната самоуправа или градовите, ќе подлежат на задолжителна и сеопфатна евалуација, со цел да се утврди потребата од нивно постоење (член 49 од Законот). Координативно тело треба да биде формирано од српската Влада, што во одреден рок по стапувањето во сила на Законот, ќе биде надлежно за проценка на усогласеноста на посебните lex specialis закони и други подзаконски акти со одредбите од Законот (член 50 од Законот).

Во моментов во Србија во примена е Стратегијата за државна сопственост и за управување со трговски субјекти кои се во сопственост на Република Србија за периодот од 2021 до 2027 година³⁸, како и Акциониот план за спроведување на Стратегијата за државна сопственост и за управување со трговски субјекти кои се во сопственост на Република Србија за периодот од 2021 до 2027 година, во периодот од 2021 до 2023 година, вклучувајќи ги и годишните извештаи опфатени со тригодишниот акционен план.³⁹

IX.          РС МАКЕДОНИЈА

IX.1. Субјекти што вршат дејност од јавен интерес со државен капитал

Иако не целосно исклучено, по правило, државата не би требало да се јавува како активен претприемач во економскиот живот на една држава.

Така, според Уставот на РСМ една од темелните вредности на уставниот поредок на Република Северна Македонија (…) слободата на пазарот и претприемништвото (член 8). Во делот на основите на економските односи (член 55), јасно се укажува дека се гарантира слободата на пазарот и претприемништвото.

Значи, Републиката треба да обезбеди еднаква правна положба на сите субјекти на пазарот и да презема мерки против монополската положба и монополското однесување на пазарот. Слободата на пазарот и претприемништвото можат да се ограничат со закон единствено заради одбраната на Републиката, зачувувањето на природата, животната средина или здравјето на луѓето.

Но, дури и во државите со најлиберални економии, постојат исклучоци од аспект на преземање претприемачи ингеренции од страна на истите. Кај нас тие исклучоци се остваруваат преку неколку пристапи: првиот, државата има право и обврска да создава посебни форми на претприемачки единици - јавни претпријатија, вториот, државата може да основа или да учествува како акционер или содружник во традиционалните форми на претприемништво - трговските друштва (првенствено капиталските – друштвото со ограничена одговорност или акционерското друштво) и, конечно, третиот, преку разните облици на остварување јавно-приватно партнерство.

За потеребите на овој труд ќе се задржиме на првите два пристапи и следствено ќе мора да се направи јасна дистинкција меѓу јавните претпријатија и трговските друштва што ги основа, односно во кои учествува државата.

Најпрво би се задржале на нормативното уредување на јавните претпријатија.

IX.2. Поим и природа на дејноста од јавен интерес

Поимот на јавно претпријатие е изворно даден во членот 1, став (1) од ЗЈП и игласи дека „[ј]авни претпријатија можат да се основаат заради вршење на дејности од јавен интерес“. Во подоцнежните измени на ЗЈП, во членот 8-а, став (1) за потребата за уредување на условите и обврската за транспарентност на финансиските односи, како јавно претпријатие се подразбира „секое јавно претпријатие и друштво врз кое државата или органите на општината или градот Скопје, имаат директно или индиректно влијание преку сопственоста над нив, односно ако поседуваат поголем дел од капиталот на друштвото, имаат мнозинство гласови на акционерите и именуваат повеќе од половина од членовите на управниот или надзорниот одбор на претпријатието и друштвото.“⁴⁰

Законот за јавните претпријатија („ЗЈП“) е донесен во 1996 година.⁴¹ Со измените и дополнувањата извршени во 2006 година битно е напуштен неговиот првобитен концепт. Имено, со измените и дополнувањата направени во 2006 година: се напушти пристапот со кој само јавните претпријатија можеа да вршат стопански дејности од јавен интерес и се избриша таксатаивното набројување на стопанските дејности од јавен интерес. Со новата одредба во ЗЈП е определено дека "[д]ејности од јавен интерес се дејностите или одделните работи од дејностите со кои се остварува јавен интерес.“  Соодветно на оваа промена, покрај јавните претпријатија, проширен е видот на субјектите кои можат да вршат дејности од јавен интерес: "[д]ејностите од јавен интерес ги вршат јавните претпријатија или трговските друштва на коишто им е доверено вршењето на дејностите од јавен интерес".  Исто така "[у]словите и начинот за вршење на дејностите и начинот на остварување на јавниот интерес од став 1 на овој член се уредуваат со закон." (член 2, ставови 1, 2 и 3 од ЗЈП).

Накратко, "дејноста од јавен интерес" има за цел да обезбеди задоволување на потреби кои не можат да бидат соодветно обезбедени или да бидат комплетно и редовно обезбедени само според општите услови на пазарано работење.

Основно прашање е, кој е критериумот според кој на определена дејност или одделни работи од дејности им се признава дека со нивното вршење се остварува "јавен интерес"? Одговорот е јасен - државата е единствениот судија кој цени дали постои или не постои специфичен јавен интерес и таа слободно утврдува дали во даден момент задоволувањето на јавниот интерес може да се оствари со основање на јавни претпријатија, на трговски друштва или преку јавно-приватно партнерство.

Што се однесува до поделбата на елементите на јавното право и на елементите на приватното право во правниот режим на "дејностите од јавен интерес", може да се рече дека таа во основа е емпириска. Но, од увидот во македонско законодавство може слободно да се заклучи дека во вршењето на "дејност од јавен интерес", сѐ повеќе доминираат елементите на приватното право, што, секако, е резултат на првенствено трговскиот карактер на дејноста. Оттаму, на државата, кога се во прашање организацијата и вршењето на "дејностите од јавен интерес", и е оставена во принцип опцијата меѓу 1) јавното претпријатие; или 2) трговското друштво. Доколку вршењето на определена трговска дејност не треба или не е можно целосно да биде ставена во пазарно опкружување, трговската дејност ќе се организира во правната форма на јавно претпријатие. И обратно, ако не е проблем дејноста од јавен интерес пазарно да се врши, тогаш се организира во форма на трговско друштво.

Без оглед на претходната поделба, треба да се потенцира дека ЗЈП ги определува само општите принципи/начела, што во вршењето на дејностите од јавен интерес мораат да се почитуваат. Тоа се: сигурност во давањето на услугите, континуитет и квалитет на услугата, транспарентност, достапност и универзална услуга, заштита на корисниците и потрошувачите (член 2, ставови 1, 2 и 3 од ЗЈП).

ЗЈП, од своја страна, не е законот со кој се утврдува правниот режим под кој се остварува јавниот интерес, ниту закон кој ги определува дејностите од јавен интерес. Тоа се посебните lex specialis закони со кои се уредува организацијата и вршењето на пооделните трговски дејности, како што се на пример: Законот за електронските комуникации⁴², Законот за енергетика⁴³, Законот за водите⁴⁴, Законот за шумите⁴⁵, Законот за јавните патишта⁴⁶, Законот за поштенките услуги⁴⁷, Законот за комуналните дејности⁴⁸, Закон за концесии и јавно приватно партнерство⁴⁹ и други.

Претходново, само по себе, упатува на заклучокот дека во РС Македонија сѐ уште опстојува изразена децентрализација како во поглед на дефинирање на политиката на државна сопственост, така и во поглед на вршењето на сопственичката функција.

IX.3. Белези на јавното претпријатие согласно Законот за јавните претпријатија

IX.3.a) Основање на јавното претпријатие

ЗЈП во кругот на основачите на јавно претпријатие внесува само две категории на јавноправни лица: 1) РС Македонија; и 2) единиците на локалната самоуправа. Јавни претпријатија во име на РС Македонија може да основа Владата на РС Македонија. Во име на општината јавните претпријатија ги основа советот на општината, додека во име на градот Скопје - Советот на градот Скопје.  Тоа произлегува експлицитно од Законот за локална самоуправа

IX.3.б) Акт со кој се основа јавното претпријатие

ЗЈП не го именува актот, односно актите со кои се основа јавно претпријатие, туку користи само генеричен назив "акт за основање на јавното претпријатие". Владата на РС Македонија, советот на општината и советот на градот Скопје за основање на јавно претпријатие донесува акт за основање. При основањето на јавното претпријатие Владата на РС Македонија, советот на општината и советот на градот Скопје треба да водат сметка со актот за основање да не ги пречекорат одредбите на посебниот lex specialis закон со кој се регулира "дејноста од јавен интерес" за чие вршење и го основаат јавно претпријатие (членови 9 и 10 од ЗЈП). Јавното претпријатие има статут (член 29 од ЗЈП), кој го донесува управниот одбор (член 19 од ЗЈП) по претходна согласност од основачот (член 11 од ЗЈП).

IX.3.в) Упис на основањето на јавното претпријатие во трговскиот регистар

Уписот на основање на јавно претпријатие се вршат во трговскиот регистар според одредбите на ЗЈП и на ЗТД. Јавното претпријатие се запишува во трговскиот регистар врз основа на пријава, потпишана од страна на лицето кое ќе ги води работите на претпријатието до неговото конституирање (член 12 од ЗЈП).

IX.3.г) Правен субјективитет на јавното претпријатие

Во кругот на начелните прашања од значење за работењето на јавното претпријатие, треба да се внесе и прашањето за правниот субјективитет на јавното претпријатие, бидејќи правниот субјективитет е услов јавното претпријатие да работи според начелата на приватното/трговското право. Токму во таа насока, јавното претпријатие како форма на организација на "дејностите од јавен интерес", се разликува од формата позната како административна служба. Но, од друга страна, правниот субјективитет во најголема можна мерка го доближува јавното претпријатие до трговското друштво.

Меѓу основните белези што ЗЈП ги утврдува како дефиниторни, влегува и неговото својство на правно лице. Имено, јавното претпријатие има својство на правно лице, кое својство го стекнува од денот на уписот во трговскиот регистар (член 6, ставови (1) и (4) од ЗЈП).

Она што, можеби, во практиката предизвикува одредени контроверзи и недоразбирања е различниот пристап во двата клучни закони ЗТД и ЗЈП во поглед на правниот субјективитет на субјктите што вршат трговска дејност, односно дејност од јавен интерес.

Во членот 19 од ЗТД јасно е определено дека трговското друштво е правно лице, додека во членот 6, став (1) од ЗЈП се определува дека јавното претпријатие има својство на правно лице.

Дилемата настанува, кога ќе се погледнат одредбите од ЗТД каде што се уредува поимот и концептот на претпријатие. Така, во членот 3, ставот (1), точка 40) од ЗТД: "[п]ретпријатие" претставува збир од права, ствари и фактички односи кои имаат имотна вредност и кои припаѓаат кон трговската дејност на трговецот, при што овие елементи ја сочинуваат активата на трговецот, но ги опфаќаат и неговите обврски. Претпријатието претставува целосен и самостоен правен објект кој може да биде во промет.“ Во членот 295, ставот (2), точка 4) од ЗТД се определува дека во друштво може да се вложи претпријатие како непаричен влог.

Сличниот нормативен концепт го следи и Законот за стечај. Така, во челнот 2, став (1) точки 48 и 55 се определува дека: „[п]ретпријатие" е збир од права, предмети и фактички односи кои имаат имотна вредност и кои припаѓаат кон трговската дејност на трговецот, при што овие елементи ја сочинуваат активата на трговецот, но ги опфаќаат и неговите обврски и дека "[п]родажба како целина" е продажба или трансфер на претпријатието во целост или значителен дел (…).“

Би заклучиле дека според одредбите на ЗТД, претпријатието не се смета за субјект, туку за објект на право, кој повеќе се поврзува со предметот на работење и вршење на дејноста, односно деловниот потфат на друштвото.⁵⁰

Така, под „[п]редмет на работење" се подразбира дејноста, односно дејностите определени во договорот за друштвото, во статутот, односно во изјавата за основање друштво со ограничена одговорност од едно лице, класифицирани според дејностите утврдени во Националната класификација на дејностите (член 3, став (1), точка 41) од ЗТД).

Како тогаш во случај кога дејноста од јавен интерес ја врши јавно претрпијатие, таквото претпријатие  е правно лице, а кога истата дејност се врши од трговско друштва, таквата дејност би била дел од претпријатие (деловен потфат) кое не е правно лице, туку објект на правото?

Би се обиделе да поедноставиме. Во случајот на јавните претрпијатија се работи за рецидив од минатиот социјалистички систем и доминантната општествена сопоственост, така што не се обрнувало многу внимание на органите во кои се персонифицираат сопственичките, управувачките и надзорните ингеренции, туку главниот акцент се ставал на вршењето на дејноста од јавен интерес и на корисниците на услугите и добрата што резултирале од вршењето на истата. Со менувањето на општествено – политичкиот и економскиот систем во државата, приватизацијата и либерализацијата на многу дејности, што порано ексклузивно се сметале како дејности од поширок јавен интерес што требало да ги врши само државата или општината, улогата на јавните претпријатија како субјекти на правото се релативизира, од причина што дејностите од јавен интерес може да ги вршат и трговски друштва. Па дури и во самиот ЗЈП, во делот на органите на управување и раководење се гледа силната пенентрација на институтите од класичното право на трговски друштва.

Дали е можеби време да се напушти дуализмот во уредувањето на субјектите што вршат дејности од јавен интерес – јавните претпријатија, од една и трговските друштва, од друга страна? Едноставно, дејностите од јавен интерес да се вршат само преку правна форма на капиталски трговски друштва (АД и ДОО), со тоа што спецификите на овие трговски би се уредиле со посебен закон. Така, може да се основа трговско друштво од стратешки национален интерес со закон, дури и да се предвиди дека над такво поединечно друштво не може да се отвори стечајна постапка, со обврска да се лоцира одговорноста за состојбата во која дошло друштвото и да се предвидат мерки за санација и социјална заштите на сите засегнати страни.

IX.3.д) Примена на начелата и инструментите на приватното / трговското право во работењето на јавните претријатија

Јавните претпријатија во секојдневното работење се однесуваат како и секој друг потфат. На јавните претпријатија се однесуваат законите и другите прописи што се однесуваат на работењето на приватните трговски друштва, што значи дека јавните претпријатија не уживаат или поточно е да се рече дека не треба да уживаат никакви посебни привилегии и дека не треба да бидат ставени под посебна заштита на Владата на РС Македонија, односно општините или на Градот Скопје.

Исто така, треба да се потенцира дека јавните претпријатија и трговските друштва што вршат дејност од јавен интерес подлежат на правилата на конкуренција⁵¹, освен во случаите кога примената на тие правила би го спречило вршењето на услугите од јавен интерес (член 2-а од ЗЈП).

IX.3.ѓ) Комерцијално работење на јавното претпријатие

Иако нормативно нема својство на трговец, јавното претпријатие во своето работење постапува како да е трговец. Тоа како позитивноправна норма е утврдено и во ЗЈП: "[j]авните претпријатија и друштвата кои вршат дејност од јавен интерес, водењето на сметководството, подготвувањето и поднесувањето на годишната сметка и финансиските извештаи го вршат во согласност со Законот за трговските друштва и усвоените меѓународни сметководствени стандарди и меѓународните стандарди за финансиско известување објавени во “Службен весник на Република Македонија“." (член 7 од ЗЈП).

Понатаму, јавното претпријатие комерцијално се обврзува т.е. презема обврски во однос на третите лица, во услови и на начин пропишани со правилата на облигационото право.

Конечно, јавното претпријатие е подредено на плаќањето на даноци и придонеси како и другите претпријатија, односно тоа нема привилегирана положба во поглед на плаќањето на даноците, придонесите и други давачки утврдени со закон.

IX.3.е) Извори на приходи на јавното претпријатие.

Приходите кои јавното претпријатие ги остварува од сопственото работење се главен извор за обезбедување на средства за вршење на дејност од јавен интерес и за неговиот развој. Јавното претпријатие средствата ги обезбедува: 1) од приходите кои тоа ги остварува со сопственото работење; 2) од кредитните средства; и 3) од други извори утврдени со закон. Средствата од буџетите спаѓаат во кругот на "други извори утврдени со закон". Средствата од Буџетот на РС Македонија и средствата од буџетот на општината, односно градот Скопје на јавното претпријатие се обезбедуваат во согласност со законот со кој се уредуваат условите и начинот за вршење на одделни стопански дејности од јавен интерес (член 5 од ЗЈП).

IX.3.ж) Финансиска самодоволност на јавното претпријатие.

На финансиски план јавното претпријатие треба да биде самодоволно, што значи да биде способно да ги балансира приходите и расходите. Финансиската самодоволност не може да биде единствен критериум за тоа дали јавното претпријатие работи успешно или не. Никогаш не треба да се заборави дека причината за создавање на јавното претпријатие е да се започне и континуирано да се врши определена "дејност од јавен интерес". При тоа, значајна е една напомена - од јавното претпријатие не се очекува да остварува вишок на приходи (добивка), но се очекува да ги покрива расходите со приходите, колку е можно да ги покрива загубите од сопственото работење и да може долгорочно и континуирано да ги задоволува определените потреби од услуги. активности, телекомуникациски и транспортни активности итн.). Цените што се наплаќаат за добрата и услугите, во принцип, се утврдуваат на начин што првенствено би ги покриле маргиналните трошоци за нивното работење.

IX.3.з) Располагање со вишокот на приходи

Јавните претпријатија, по правило, не работат, односно не ја вршат дејноста заради остварување на добивка. Но, категориите добивка и од неа изведената категорија дивиденда кои се имотни категории типични за трговското друштво, повеќе не се неспојливи со поимот на јавното претпријатие. Кај јавното претпријатие, ако успешно работи, вишокот на приходи или како што е напишано во ЗЈП со "вишок на средства остварени од работењето" (член 30 од ЗЈП), располага основачот. Оттаму, со многу право, може да се рече дека јавното претпријатие работи врз начелото на самофинансирање.

IX.3.ѕ) Начелото на трајност во вршењето на "дејноста од јавен интерес"

Заради обезбедување на јавниот интерес, јавното претпријатие и правните и физички лица кои вршат дејност од јавен интерес се должни дејноста да ја вршат трајно и квалитетно. Генерално, тоа начело е утврдено и во ставот 1 на членот 8 од ЗЈП кој гласи: „[j]авно претпријатие и друштво кое врши дејност од јавен интерес, дејноста ја врши трајно и без прекин и неговата работа е јавна и транспарентна.". Начелото на трајност во вршењето на "дејноста од јавен интерес" се манифестира на две многу тесно меѓусебно поврзани рамништа. Првото значи дека вршителот на "дејноста од јавен интерес" не може да го прекине работењето заради тоа што не создава приходи т.е. не работи рентабилно. Второто рамниште се однесува на секојдневното и без прекин задоволување на потребите на корисниците.

IX.3.и) Имот на автономија на јавното претпријатие

Јавното претпријатие, како и секое правно лице, има сопствен имот. Имотот е супстратот на правниот субјективитет на јавното претпријатие. Но, јавното претпријатие се разликува од трговското друштво во една круцијална точка - има имот, но нема основна главнина. Основачот на јавното претпријатие, согласно одредбите на ЗЈП, обезбедува средства за основање и почеток на работа на јавното претпријатие. Тие средства, за разлика од средствата внесени во трговското друштво од страна на основачот, немаат третман на влог во јавното претпријатие. Оттаму, основачот со завршување на постапката за основање на јавното претпријатие не го стекнува статусот на содружник или на акционер, како што е тоа случај кај трговското друштво, туку тој (основачот) станува едноставно сопственик на јавното претпријатие. Токму затоа, во јавното претпријатие не се среќава орган од типот на собир на содружници или собрание на акционери.

Тоа значи дека и во случајот на јавното претпријатие се создаваат два круга на сопственички односи, познати кај трговското друштво. Првиот круг го сочинуваат сопственичките односи над имотот на јавното претпријатие. Имотот на јавното претпријатие е под сопственички режим на никој друг освен на самото јавно претпријатие како правно лице. Треба само да се потсети на одредбите од ставовите 2 и 3 на членот 6 од ЗЈП, кои гласат: „[ј]авното претпријатие како правно лице може да стекнува право на подвижни и неподвижни предмети, да стекнува права и да презема обврски.“ и "[ј]авното претпријатие за превземените обврски одговара со сиот имот".

Јавното претпријатие ужива имотна автономија. Без оглед како е стекнат имотот на јавното претпријатие, со него управува и располага тоа самото, а не неговиот сопственик. Имотот на јавното претпријатие, ни во најпосредна смисла, не е имот на неговиот сопственик, па затоа сопственикот на јавното претпријатие нема никакви овластувања во поглед на управувањето и располагањето со имотот на јавното претпријатие. Во тој поглед положбата на јавното претпријатие во многу аспекти се приближува до имотната автономија на трговското друштво.

Вториот круг на односи го сочинуваат сопственичките односи над самото јавно претпријатие. Јавното претпријатие е во сопственост на РС Македонија или во сопственост на општината, односно Градот Скопје.

IX.3.ј) Стечај над јавно претпријатие

Неприменливоста на правилата на приватното/трговско право во определени точки од работењето на јавното претпријатие е призната и од законодавецот, па оттука, не може да се тврди дека во работењето на јавното претпријатие, приватното право целосно го истиснало јавното право.

Имено, се поставува прашањето дали согласно Законот за стечај или Законот за извршување⁵² може да се врши присилно извршување од страна на доверителите против јавното претпријатие, особено ако се има во предвид дека јавното претпријатие има својство на правно лице и сопствен имот и во правниот промет превзема права и обврски, односно за преземените обврски со сиот свој имот (член 6 став (3) од ЗЈП).

ЗЈП не пропишува никакво изземање на кој било дел од имотот на јавното претпријатие кој не би можел да послужи како гаранција за намирување на обврските кон доверителите. Но, со одземањето на "средствата за работа", јавното претпријатие нема да биде во состојба да ја остварува очекуваната улога во општеството - трајно и без прекин да задоволува определени потреби од услуги во определени трговски, односно други дејности.

По измената на членот 8 од Законот за јавни претпријатија, со која е избришана одредбата која забрануваше над јавно претпријатие да се отвори постапка за стечај, останува само одредебата од членот 4, ставот (3) од Законот од стечај.⁵³ според која стечајна постапка не може да се спроведе над имотот на РС Македонија, фондовите што се финансираат од Буџетот на РС Македонија, фондовите за пензиско и инвалидско осигурување, фондот за здравствено осигурување, единиците на локалната самоуправа, над органите на државната управа како и на други правни лица со јавно овластување, ако тие со закон се изземени од стечајна постапка.

Новата одредба содржана во член 8 од Законот за јавни претпријатија е декларативна: "[j]авно претпријатие и друштво кое врши дејност од јавен интерес, дејноста ја врши трајно и без прекин и неговата работа е јавна и транспарентна."  

Порано, не беше спорно кои субјектите беа подведени под режимот "правни лица со јавно овластување". Тое беа јавните претпријатија, јавните установи и, по исклучок, некои трговски друштва со јавни овластувања. Но, по радикалната измена на законодавството со кои се уредуваа дејностите од јавен интерес, правната категорија "јавно овластување" не ги опфаќа или, поточно, многу ретко ги опфаќа "дејностите од јавен интерес". Јавното овластување во никој слчучај не може да се смета за синоним на "дејност од јавен интерес".

Непосредно со изворите на приходи и финансиска самодоволност на јавното претпријатие поврзана е и солвентноста на јавното претпријатие, односно можоста да ги исполнува своите финансиски обврски.

Колку за илустрација би упатиле на членот 86 од Законот за aудио и аудиовизуелни медиумски услуги⁵⁴, според кој над трговско радиодифузно друштво може да се спроведе постапка за ликвидација или да се отвори стечајна постапка согласно со закон, со ограничување дека такви постапки не може да се отворат врз јавниот радиодифузен сервис.

Од друга страна, според членот 4, став 4 од Законоит за стечај, доколку се работи за субјект врз кого не може да се спроведе стечај, за обврската на правното лице солидарно одговараат неговите основачи, односно содружници или акционери. 

Но, дали солидарната одговорност на основачите го решава проблемот со обврската јавното претпријатие да ја врши дејноста од јавен интерес, дејноста ја врши трајно и без прекин?

Интересно е дека на Интернет може да се најде податок дека Јавното претпријатие за уредување и употреба на градежно земјиште ГОСТИВАР ц.о. е во стечај, што само го потврдува ставот дека е можно отворање на стечајна постапка врз јавно претпријатие.⁵⁵

Оттука, би заклучиле дека над јавно претпријатие може да се отвори стечајна постапка, освен ако со посебниот lex specialis закон изречно не е нешто поинаку уредено.

IX.3.к) Каде е РС Македонија во сегментот на државната сопственост во деловни субјекти во националното позитивно право?

Како основни акти со кои се уредува државната сопственост би упатиле на Уставот на РС Македонија, Законот за трговските друштва⁵⁶; Закон за користење и располагање со стварите во државна сопственост и со стварите во општинска сопственост⁵⁷, Закон за јавна внатрешна финансиска контрола⁵⁸, Законот за државното правобранителство⁵⁹ и повеќето lex specialis закони на кои упативме supra во текстот во делот IX.2.

IX.3.л) Членови на органи на управување

Јавните претпријатија за својата работа се одговорни пред Владата на РС Македонија, односно советот на општината или советот на Градот Скопје. Одговорноста се персонифицира преку членовите на управниот одбор, но уште повеќе преку директорот на јавното претпријатие.

IX.3.љ) Преобразба на јавно претпријатие

Веќе укажавме дека јавното претпријатие се разликува од трговското друштво по тоа што има имот, но нема основна главнина. Затоа, основачот не стекнува удел, односно акции во јавното претпријатие и со тоа не се смета за содружник, односно акционер. Но, согласно членот 4 од ЗЈП основачот на јавното претпријатие со одлука може јавното претпријатие да го преобрази во друштво со ограничена одговорност или акционерско друштво или кога во јавно претпријатие се вложат средства на правни или физички лица, основачот донесува одлука јавното претпријатие да се организира како друштво со ограничена одговорност или акционерско друштво.

Важно е да се укаже дека при преобразба на јавно претпријатие во една од формите на капиталско трговско друштво имаме обратен процес од основање на трговско друштво. Се работи за случај кога веќе постои основано правно лице – јавно претпријатие со сопствен имот, кој имот дополнително се претвора во основна глвнина, што се дели на акции или удели и доаѓа до преобразбата во трговско друштво. Целта на преобразбата, најчесто, е претстојна целосна или делумна приватизација и либерализација на дејноста што порано се вршела исклучиво од државата како дејност од јавен интерес. Чисто како илустрација, би упатиле на Законот за трансформација на јавното претпријатие македонски железници - ц.о. Скопје⁶⁰, каде што во членовите 2 и 3 се уредува дека под трансформација се подразбира преобразување на ЈП Македонски железници и приватизација на дел од ЈП Македонски железници на начин што се врши поделба на постојното ЈП Македонски железници на два нови субјекта: Јавно претпријатие за железничка инфраструктура Македонски железници - Скопје и Акционерско друштво за транспорт Македонски железници Транспорт А.Д. - Скопје.

IX.4. Органи на јавно претпријатие

Од деветнаесет измени и дополнувања на ЗЈП од 1996 година, девет се однесувале на органите на управување, што, само по себе, укажува на актуелноста на оваа проблематика. Не би заземале субјективен став дали овие промени биле политички мотивирани или се работело за усогласување со меѓународните стандарди за корпоративното управување со јавните претпријатија. 

Во продолжение ќе се задржиме на важечките одредби од ЗЈП, што се однесуваат на органите на јавното претпријатие. Органи на јавното претпријатие се: управен одбор, надзорен одбор за контрола на материјално-финансиското работење и директор (член 16 од ЗЈП).

IX.4.а) Управен одбор на јавно претпријатие

Во членот 17 од ЗЈП се утврдува бројот на членови на управниот одбор на ЈП. Управниот одбор на јавното претпријатие основано од Владата на Република Северна Македонија, градот Скопје, општината во која живеат над 50.000 жители, како и управниот одбор на меѓуопштинско јавно претпријатие се состои од седум членови, додека управниот одбор на јавното претпријатие основано од општината во која живеат до 50.000 жители се состои од пет членови. Очигледно, законодавецот го лимитира бројот на членовите на управните одбори на јавните претпријатија според критериумите кој се јавува како основач и бројот на потенцијалните жители кои би се јавиле како потенцијални корисници на услугите на таквото претпријатие.

Во поглед на именувањето и одговорноста на членовите на управниот одбор, се определува дека нив ги именува, односно разрешува основачот на јавното претпријатие.

Во врска на условите и квалификациите за членовите на управниот одбор во јавно претпријатие утврдени со ЗЈП, можеме да заклучиме дека се многу слични, како и оние определни со ЗТД во поглед на членови на органи на управување и на надзор кај капиталските трговски друштва во целосна или мнозинска сопственост на државата. Разлика, односно дополнување според ЗЈП е тоа што се бара во управниот одбор да има именувано најмалку по еден член со петгодишно работно искуство од областа на финансиско работење и на правните работи.

Времетраењето на мандатот на членовите на управниот одбор на јавното претпријатие изнесува четири години, со право на уште еден последователен мандат.

Во членот 17-а подетално се уредува постапката за избор на членови на управен одбор – кога се објавува јавен повик за пројавување на интерес за пријавување на кандидати за избор на член на управен и надзорен одбор и каде се објавува. Доколку се работи за избор на членови во управниот одбор на јавното претпријатие основано од Владата, јавниот повик на предлог на генералниот секретар на Владата, го објавува Владата. Во случај на јавното претпријатие основано од општината и Градот Скопје, на предлог на градоначалникот на општината, односно градоначалникот на Градот Скопје јавниот повик го објавува Советот на општината, односно Советот на Градот Скопје.

Владата на предлог на генералниот секретар на Владата, формира комисија за селекција на членови во управниот одбор на јавното претпријатие основано од Владата, која се состои од пет членови и нивни заменици, додека за за избор на членови во управниот одбор на јавното претпријатие основано од општината и Градот Скопје, на предлог на градоначалникот на општината односно градоначалникот на Градот Скопје, Советот на општината, односно Советот на Градот Скопје, формира комисија за селекција. Формата и содржината на повикот согласно овој член, начинот на поднесување на пријавата, обрасците за пријавување, начинот на бодување и селекција на кандидатите ги пропишува министерот за економија и труд.

Појнатаму, во членовите 17-б до 17-д се уредуваат двете фази во постапката за селекција на членови на управниот одбор на јавното претпријате и тоа: административна селекција и интервју. Одлуката за избор на членови на управен одбор ја донесува основачот, врз основа на ранг листа подготвена од комисијата за селекција, а од редот на најдобро рангираните кандидати. Основачот има обврска на својата веб-страницата да ги објави кратките биографии на сите членови на управниот одбор. Во членот 17-д од ЗЈП се дадени правните лекови кои им стојат на располагање на незадоволните кандидати.

Согласно споредбено-правните искуства, сметаме дека е добро што се врши централизација на постапката за избор на членовите на управен одбор на јавно претпријатија. Како што веќе укажавме погоре во текстот, на тој начин се врши професионализација на одборот, од една и, барем нормативно, се намалуваат ризиците од нетранспарентност, политичко влијание и судир на интереси, од друга страна.

Во член 17-ѓ од ЗЈП се уредуваат основите за разрешување на членовите на управниот одбор на јавното претпријатие пред истекот на мандатот. Како на посебен основ, што заслужува посебно внимание, е недобивањето согласност на годишната сметка и извештајот за работењето на јавното претпријатие од страна на основачот на јавното претпријатие. Во овој случај се разрешуваат сите членови на управниот одбор, што упатува на вид на колективна одговорност на управниот одбор како орган.

Во случај на предвремен престанок на мандатот на член на управниот одбор во јавното претпријатие, се спроведува постапка за селекција согласно со одредбите од ЗЈП, а мандатот на новоизбраниот член на управниот одбор трае до истекот на мандатот на постојниот состав.

Доколку основачот на јавното претпријатие  ги разреши сите членови на управниот одбор, до именување на нови членови може да назначи вршители на должност членови на управниот одбор кои ги исполнуваат законските услови за членови, со мандат од најмногу шест месеци, без можност за продолжување. За поздравување е новината дека вршителите на должност немаат можност за продолжување на мандатот (член 17-ѓ, став 5 од ЗЈП), но останува дилемата дали оваа одредба се однесува само во ситуацијата кога се разрешени сите членови на управниот одбор или само дел од нив. Не гледаме причина зошто одредбата не би се применувала и на втората ситуација, кога се разрешени само дел од членовите на управниот одбор.

Сметаме дека одредбите од ставовите 6 и 7 од членот 17-ѓ од ЗЈП, што се однесуваат на назначување на вршители на должност членови на управен одбор од страна на Владата или од страна на Советот на општината, односно Советот на градот Скопје се сосема непотребни, од причина што одредбата од птретходните ставови 4 и 5 е сосема јасни, прецизни и директно применливи и нема потреба од создавање на дополнителни толкувања и на непотребна правна несигурност. Од одредбите од ставовите 4 и 5 јасно е кога се спроведува постапка за повторна селекција, а кога не, иако, според нас, би требало да се спроведе постапка за селекција, особено заради утврдување дали кандидатите – вршители на должнопст, ги исполнуваат законските услови за изменување или не.

Во членот 18 од ЗЈП се уредува забраната за судир на интереси кај член на управниот одбор на јавното претпријатие и должноста за обелоденување на таквата состојба. Во продолжение се укажува дека неспојливи се функцијата претседател и член на управниот одбор на јавното претпријатие со функциите претседател и членови на Владата на РС Македонија, како и градоначалникот на општината и градот Скопје, за јавните претпријатија основани од општината, односно градот Скопје.

Обемот на овластувања на управниот одбор се уредува во членот 19 од ЗЈП, уредувајќи дека членовите ги имаат сите овластувања потребни и корисни заради постигнување на целите на јавното претпријатие во согласност со законот. Во продолжение се дава позитивна енумерација на овластувањата и управниот одбор.

За претседателот на управниот одбор или во случај на спреченост, членот на управниот одбор овластен од претседателот, се утврдува должност да присуствува на седницата на Владата, Советот на општината односно Советот на град Скопје, кога се дискутира и се одлучува за работи и документи од надлежност на управниот одбор на јавното претпријатие.

Со оглед дека се работи за вршење дејности од јавен интерес, во членот 22 од ЗЈП, по исклучок и кога се работи за интерес за РС Македонија, односно за општината или за градот Скопје, се предвидува можност Владата, односно општината или градот Скопје по предлог на министерот надлежен за работите од соодветната дејност може да му даде на управниот одбор на јавното претпријатие насоки од општ карактер во поглед на вршењето на одделни работи од неговиот делокругот. Во секој случај, овие насоки не можат да се однесуваат на секојдневното управување со јавното претпријатие.

Во продолжение на членот 19 од ЗЈП, во ставовите 4 и 5 се уредува дека претседателот и членовите на управниот одбор имаат право на месечен надоместок за својата работа, врз основа на присуство на седници на управниот одбор на јавното претпријатие. Но, во продолжение се утврдува и максималниот износ на вкупниот месечен надоместок на претседателот и на членовите на управниот одбор поединечно, во износ што не смее да го надмине износот од една половина од просечната нето-плата на вработените во јавното претпријатие исплатена во претходната година. Добро е што надоместокот се поврзува со нето-платата на вработените во конкретното јавно претпријатие исплатена во претходната година, а не со некој друг просек надвор од претпријатието. На тој начин, се врши стимулација на членовите на управниот одбор да ја подобрат ефикасноста во рабиотењето на јавното претпријатие и со тоа, потенцијално, во иднина да добијат повисок надоместок. Во наредниот став 6 од членот 19 од ЗЈКП е уредено дека висината на месечниот надоместок за претседателот и членовите на управниот одбор на јавното претпријатие со одлука го утврдува основачот на јавното претпријатие. Но, оваа одредба не смее да се сфати дека основачот може дискреционо да утврди друга висина, освен онаа чии параметри со закон се утврдени во претходниот став на овој член.

Во членот 20 од ЗЈП се уредува квориумот и потребното мнозинство за донесување на одлуки на управниот одбор. Така, управниот одбор може полноправно да работи и да одлучува доколку се присутни повеќе од половината членови на управниот одбор, а одлуките на управниот одбор се сметаат за донесени ако за нив гласале повеќе од половината од сите членови на управниот одбор.

IX.4.б) Директор на јавно претпријатие

Членот 23 од ЗЈП определува дека со работата на јавното претпријатие основано од Владата на РС Македонија раководи директор кој има заменик што го заменува и го води тековното работење на јавното претпријатие во негово отсуство, кои на јавен оглас (не е прецизно во ЗЈП дали се распишува јавен оглас или се донесува одлука за распишивање јавен конкурс, како што е предвидено во член 19-а од ЗЈП) ги избира односно разрешува управниот одбор. Директорот на јавното претпријатие основано од страна на општината, односно градот Скопје може да определи вработен кој во негово отсуство го заменува и го води тековното работење на јавното претпријатие.

Според ЗЈП, мандатот на директорот и заменик на директорот е четири години и не се предвидува никакво ограничување во поглед на можноста за повторен избор, без оглед дали последувателен или не.

Со работата на јавното претпријатие, основано од страна на општината, односно градот Скопје, раководи директор што на јавен оглас (не е прецизно во ЗЈП дали се распишува јавен оглас или се донесува одлука за распишивање јавен конкурс, како што е предвидено во член 19-а од ЗЈП) го избира, односно разрешува градоначалникот на општината, односно градот Скопје.

Во продолжение на овој член се утврдуваат условите што мора да ги исполнуваат директорот и заменикот на директор. Законските услови за директор се: да е државјанин на РС Македонија, да има стекнати најмалку 240 кредити според ЕКТС или завршен VII/1 степен образование, во моментот на именувањето со правосилна судска пресуда не му е изречена казна или прекршочна санкција забрана за вршење на професија, дејност или должност, да има минимум пет години работно искуство и дса има меѓународно признати сертификати или уверенија за активно познавање на англискиот јазик не постар од пет години.  Конечно, во овој член се определуваат и овластувањата и надлежностите на директорот на јавното претпријатие: го обезбедува спроведувањето на одлуките и заклучоците на управниот одбор, учествува во спроведувањето на основите на програмата за работа и развој, учествуваат во утврдувањето на критериуми за користење и располагање со средствата и употребата на средства остварени со работењето на јавното претпријатие, врши усогласување на деловната активност на јавното претпријатие и врши други извршни работи во врска со работата и работењето на јавното претпријатие утврдени со статутот.  Со цел да се спречи потенцијален судир на интереси, уредено е дека функцијата директор и член на надзорниот одбор за контрола на јавното претпријатие е неспојлива со функцијата пратеник во Собранието на РС Македонија и функциите претседател и членови на Владата на РС Македонија, како и член на Советот и градоначалник на општината и Градот Скопје за јавните претпријатија, основани од општината, односно градот Скопје.

Во членот 19-а од ЗЈП се уредува постапката за избор на директор на јавното претпријатие. Така, се уредува рокот за распишување на јавен конкурс пред истекот на мандатот на постојниот директор, односно пред истекот на мандатот на постојниот  заменик на директор. Во објавениот јавен конкурс се утврдуваат условите кои треба да ги исполнува кандидатот за директор и заменик на директор на јавното претпријатие основано од Владата на РС Македонија, потребната документација и времетраењето на конкурсот. Пристигнатите документи ги прегледува тричлена комисија избрана од управниот одбор, односно градоначалникот на општината, односно на градот Скопје и во рок од осум дена по истекот на рокот на конкурсот целокупната документација ја доставува до управниот одбор на јавното претпријатие, односно градоначалникот на општината, односно на градот Скопје. Управниот одбор, односно градоначалникот на општината, односно на градот Скопје, во рок од 15 дена од денот на доставувањето на документацијата, донесува одлука за избор на директор и заменик на директор во јавното претпријатие основано од Владата на РС Македонија.

Директорот склучува договор со управниот одбор за уредување на односите со јавното претпријатие, во кој поединечно се утврдуваат правата, одговорностите и овластувањата согласно со закон (член 24, став 1 и 2 од ЗЈП).

Директорот и заменикот на директор на јавното претпријатие, основано од Владата на РС Македонија, за својата работа одговараат пред управниот одбор на јавното претпријатие, додека директорот на јавното претпријатие, основано од општината, односно градот Скопје, за својата работа одговара пред градоначалникот на општината, односно градот Скопје. Директорот склучува договор со градоначалникот на општината, односно градот Скопје за уредување на односите со јавното претпријатие, во кој поединечно се утврдуваат правата, одговорностите и овластувањата согласно со закон (член 24, ставови 1 и 2 од ЗЈП).

Како на посебна новина би упатиле на одредбата од членот 23-а од ЗЈП, според која директорот е должен секои шест месеци да достави извештај за работата на јавното претпријатие до управниот одбор, односно градоначалникот на општината, односно на градот Скопје. Во извештајот особено се наведуваат податоци за видот и обемот на работите извршени при обавување на дејноста на јавното претпријатие, како и податоци за финансиското работење. Доколку во извештајот се утврдат недостатоци и/или загуби во финансиското работење, директорот е должен истите да ги отстрани во наредните шест месеца.

Разрешувањето и основите за разрешување на директорот на јавното претпријатие и заменик на директор на јавното претпријатие основано од Владата на РС Македонија се уредуваат во членот 24-а од ЗЈП. Основите се прилично основани, меѓу кои би ги споменале:  неработење согласно закон, статут и актите на јавното претпријатие или неоправдано не ги спроведува одлуките на управниот одбор или постапува во спротивност со нив; предизвикување штета на јавното претпријатие со својата несовесна и неправилна работа; доколку предизвика нарушувања во вршењето на дејноста од јавен интерес; не достави извештај за работа; не ги отстрани недостатоците или и во тој рок повторно има недостатоци и/или загуби во финансиското работење; не ги објави тримесечниот извештај кој содржи показатели за финансиското работење, годишната сметка и извештајот за работењето на јавното претпријатие на веб страницата на јавното претпријатие и други.

Одлуката за разрешување на директорот и заменик на директор ја донесува управниот одбор, односно градоначалникот на општината, односно градоначалникот на градот Скопје.

До изборот на нов директор, управниот одбор, односно градоначалникот на општината, односно на градот Скопје во рок од пет дена од донесувањето на одлуката за разрешување, именува вршител на должноста директор на јавното претпријатие, но не подолго од шест месеци. Но овде, случајно или не, не се додадени зборовите „(…) без можност за продолжување“ како што е предвидено во членот 17-ѓ, став 5 од ЗЈП, при разрешување на членови на управен одбор. Во јавното претпријатие основано од Владата на РС Македонија кое има заменик на директор на кој не му е истечен мандатот, до именување на директор по распишан конкурс, но не подолго од шест месеци ја врши должноста директор.

IX.4.в) Надзорен одбор за контрола на материјално - финансиското работење

За вршење контрола на материјално - финансиското работење на јавните претпријатија се формира надзорен одбор за контрола на материјално - финансиското работење  составен  од три члена. Покрај општите услови, за член на надзорен одбор во јавно претпријијатие се бара и соодветно работно искуство, осносно најмалу по еден член со петгодишно искуство без оглед на професијата (претпоставка е дека таквиот член би требало да има искуство поврзано со дејноста од јавен интерес што ја врши респективното јавно претпријатие) и по еден со петгодишно искуство од областа на финансиското работење и од областа на правните работи. Времетраењето на мандатот на членовите во надзорниот одбор на јавното претпријатие изнесува четири години, со право на уште еден последователен мандат. Со оглед дека во јавното претпријатие нема орган од типот на собир на содружници или собрание на акционери, членовите на надзорниот одбор ги именува, односно разрешува основачот на јавното претпријатие (член 26 од ЗЈП). Изборот на членови на управен и на надзорен одбор од страна на нивниот основач е специфика на јавните претпријатија, во сппредба со трговските друштва кадешто има јасна сепарација на сопственоста (акционерско собрание), надзорот (надзорен одбор или неизвршни членови на одбор на директори) и управување/раководење (извршни членови на одбор на директори или управен одбор и раковиодни лица.

Членовите за постапката за именување и разрешување на членови на управен одбор на јавно претпријатие аналогно се применуваат и за постапката за именување и разрешување на членови во надзорниот одбор во јавното претпријатие (член 26-а од ЗЈП).

Во членот 27 од ЗЈП се определува прилично важна надлежност за надзорниот одбор, а тоа е при вршење на работите на контрола надзорниот одбор да може да врши испитување на лице место на сите документи и списи на јавното претпријатие. Надзорниот одбор за контрола може заради испитување на документите и списите на јавното претпријатие да повика стручни лица кои ќе му помагаат во решавањето на надзорот. Во слична смисла е и можноста членовите на надзорниот одбор за контрола да можат да присуствуваат на седницата на управниот одбор и им се доставува покана со сите материјали што им се доставуваат на членовите на управниот одбор.

Во истиот член 27 е предвидена и обврска за надзорниот одбор за контрола задолжително да ги прегледува тримесечните извештаи што содржат показатели за финансиското работење, годишните сметки и извештајот за работа на јавното претпријатие и по прегледувањето да му дава мислење на управниот одбор. Управниот одбор не може да ги усвои тримесечните извештаи кои содржат показатели за финансиското работење, годишните сметки и извештајот за работењето на јавното претпријатие, ако претходно не добие позитивно мислење од надзорниот одбор за контрола.

Претходна согласност може да се предвиди за надзорниот одбор за контрола на актите донесени од управниот одбор, доколку тоа е утврдено со статутот на јавното претпријатие.

Извештајот за прегледот на годишните сметки и извештајот за работењето на јавното претпријатие со свое мислење, надзорниот одбор за контрола му го доставува на министерот за финансии. Во извештајот до министерот за финансии, надзорниот одбор за контрола го известува за состојбата на јавното претпријатие врз чие работење врши контрола. Надзорниот одбор за контрола копие од извештајот му доставува и на министерот надлежен за работите на соодветната дејност.

Надзорниот одбор задолжително се состанува најмалку четири пати годишно.

Слично како и за управниот одбор, така и претседателот на надзорниот одбор на јавното претпријтие или доколку претседателот од оправдани причини не е во можност да присуствува  членот на надзорниот одбор овластен од претседателот,  е должен да присуствува на седницата на Владата на Република Северна Македонија, Советот на општината односно Советот на град Скопје, кога се дискутира и се одлучува за работи и документи од надлежност на надзорниот одбор на јавното претпријатие. 

Претседателот и членовите на надзорниот одбор на јавното претпријатие за секоја седница на надзорен одбор на која присуствувале имаат право на надоместок во висина до една третина од просечната нето плата на вработените во јавното претпријатие исплатена во претходната година. Добро е што надоместокот се поврзува со нето-платата на вработените во конкретното јавно претпријатие исплатена во претходната година, а не со некој друг просек надвор од претпријатието. На тој начин, се врши мотивирање на членовите нанадзорниот одбор да ја вршат подобар надзор врз работењето на јавното претпријатие и со тоа во иднина да добијат повисок надоместок. Висината на надоместокот со одлука го утврдува основачот на јавното претпријатие. Но, оваа одредба не смее да се сфати дека основачот може дискреционо да утврди друга висина, освен онаа чии параметри со закон се утврдени во претходниот став на овој член.

Интересно е што за членовите на управниот одбор се предвидува месечен надоместок врз основа на присуство на седници, во износ не поголем од од една половина од просечната нето-плата на вработените (член 19, ставови 4 и 5 од ЗЈП), додека кај членовите на надзорниот одбор износот до една третина од просечната нето плата на вработените се врзува по одржана седница. Оттука, надзорниот одбор, кој по закон задолжително одржува состаноци најмалку четири пати годишно, хипотетички може да се состанува многу повеќе и на тој начин нивниот надоместок да го надмине месечниот износ на надоместокот на членовите на управниот одбор.

Во членот 28 од ЗЈП, повторно се упатува на аналогна примена на одредбите од членот 18 од ЗЈП кои се однесуваат на забрана на судир на интереси и на неспојливост на функција на членовите на управниот одбор и на директорот и заменик на директорот на јавното претпријатие основано од Владата на РС Македонија, и на членовите на надзорниот одбор на јавното претпријатие.

IX.4.г) Заеднички одредби за оргааните на јавно претпријатие

Во членот 21 од ЗЈП, сосема исправно од аспект на заштита на имотот на друштвото, се предвидува забрана со последица за утврдување ништовност, ако јавно претпријатие на претседателот или на член на управниот одбор, на претседателот или на член на надзорниот одбор или на директорот на јавното претпријатие им даде заеми или гаранции на заеми кои тие ги склучиле со трети лица.

Мошне добра оредба од аспект на корпоративното управување е и одребата според која директорот, заменик на директорот, членовите на управниот одбор и членовите на надзорниот одбор, ако извршат, односно донесат одлука за која знаеле или за која со оглед на околностите, морале да знаат дека ги повредуваат интересите на јавното претпријатие, одговараат неограничено и солидарно за штетата настаната со таквата одлука. Одговорноста се утврдува согласно со одредбите од Законот за трговските друштва кои се однесуваат на органите на управување (член 24, став 3 од ЗЈП).

IX.5. Транспарентност во работењето на јавното претпријатие

Согласно членот 5, ставови (3),(4) и (5) од ЗЈП, јавното претпријатие е должно да ги доставува до основачот усвоените тримесечни извештаи кои содржат показатели за финансиското работење, најдоцна 35 дена по истекот на тримесечјето. Јавното претпријатие е должно по усвојување на тримесечниот извештај кој содржи показатели за финансиското работење од страна на управниот одбор на јавното  претпријатие, истиот да го објави на својата веб страница најдоцна 35 дена по истекот на тримесечјето. Јавното претпријатие кое нема веб страница, извештајот е должно да го објави  на веб страницата на основачот.

Јавното претпријатие е должно годишните сметки и финансиските извештаи да ги објави на својата веб страница во рок од 15 дена од денот на доставување на годишната сметка до Централниот регистар. Јавното претпријатие кое нема веб страница, годишните сметки и финансиските извештаи е должно да  ги објави на веб страницата на основачот (член 7-а од ЗЈП)

Во поглед на условите и обврската за транспарентност на финансиските односи, како што се дефинирани во ЗЈП, под јавно претпријатие се подразбира секое јавно претпријатие и друштво врз кое државата или органите на општината или градот Скопје, имаат директно или индиректно влијание преку сопственоста над нив, односно ако поседуваат поголем дел од капиталот на друштвото, имаат мнозинство гласови на акционерите и именуваат повеќе од половина од членовите на управниот или надзорниот одбор на претпријатието и друштвото. Обврските и условите за финансиска транспарентност од овој закон се однесуваат и на друштвата коишто вршат дејност од јавен интерес. За доминантно влијание на органите од ставот 1 на овој член се смета кога овие органи, директно или индиректно во однос со едно друштво: 1) го поседува мнозинството од запишаната основна главина на друштвото или 2) го контролира мнозинството од гласови или 3) именуваат, односно избираат повеќе од половина од членовите на управното, раководното или надзорното тело на претпријатието (член 8-а од ЗЈП). Сметаме дека е добро што примената на регулите содржани во членот 8-а од ЗЈП се протега и на трговските друштва врз кои државата или органите на општината или градот Скопје, имаат директно или индиректно влијание преку сопственоста над нив, односно ако поседуваат поголем дел од капиталот на друштвото, имаат мнозинство гласови на акционерите и именуваат повеќе од половина од членовите на управниот или надзорниот одбор на претпријатието и друштвото. Со тоа се зголемува транспарентноста и кај трговските друштва што вршат дејност од јавен интерес.

Финансиската транспарентност се однесува и на финансиските односи меѓу државата, органите на општините и органите на градот Скопје и јавните претпријатија и друштвата кои вршат дејност од јавен интерес, а е уредена во членот 8-б од ЗЈП. Претходното особено се однесува во случај на: а) порамнување на загубите од работењето; б) обезбедувањето на капиталот; в) неповратна помош или заеми под поповолни услови; г) давање на финансиски поволности преку откажување од наплата на побарувањата; д) откажување од нормален поврат на искористените средства и ѓ) компензирање на финансиското оптоварување воведено од страна на државните органи. Сметзме дека и ива е добра одредба и покажува јасна определба на законодавецот да го штити државниот капитал, особено во случај на негово можно прелевање и разводнување во односите помеѓу јавните претпријатија и друштвата коишто вршат дејности од јавен интерес.

Во продолжение на обврските за финансиска транспарентност и отчетсност, во членот 8-в од ЗЈП, се упредува законската обврска на јавните претпријатија, односно друштвата коишто меѓу другото вршат и дејности од јавен интерес да водат посебна сметководствена евиденција во следниве кога: 1) вршат повеќе дејности од јавен интерес, односно други дејности; 2) имаат ексклузивни права во вршењето на дејноста од јавен интерес и 3) добиваат државна помош во која било форма вклучувајќи помош, поддршка или компензација, во врска со вршењето на дејностите од јавен интерес. Со цел да се обезбеди посебната сметководствена евиденција, треба да се обезбеди: а) внатрешното сметководство што се однесува на различните дејности да е одвоено и б) сите приходи и расходи се коректно означени или алоцирани врз основа на конзистентно, објективно и праведно применување на сметководствените начела.

Финансиски одговорен мора да биде и директорот на јавното претпријатие. Така, директорот е должен да објави тримесечен извештај што содржи показатели за финансиското работење, годишната сметка и извештајот за работењето на јавното претпријатие  на  веб страницата на јавното претпријатие (член 23-а, став 4, а во корелација со членот 7-а од ЗЈП).

Конечно, во членот 42 од ЗЈП јасно е уредено дека јавните претпријатија подлежат на економско-финансиска контрола уредена со посебен закон, односно во моментов уредена со Закон за јавна внатрешна финансиска контрола.

IX.6. Заштита на јавниот интерес во јавните претпријатија

Рековме дека кај јавнните претпријатија не е познат орган од тип на собрание на акционери. Сепак, кога треба да се донесат некои клучни одлуки поврзани со обезбедување на непречено работење и вршење на дејноста од јавен интерес, на сцена наместо собранието кај акционерското друштво, стапува основачот на јавното претпријатие.

На крајот, би укажале како се остварува и заштитува јавниот интерес во јавните претпријатија (членови 38 – 41 од ЗЈП). Доколку дојде до нарушување на работењето, односно вршењето на дејноста на јавното претпријатие или ако јавното претпријатие не ги извршува со закон утврдените обврски, а што не е последица на неизвршувањето на обврските од страна на основачот утврдени со актот за основање, основачот може да презема мерки со кои се обезбедуваат услови за непречено работење на јавното претпријатие (член 38 од ЗЈП). Како нарушувања би се сметале следните ситуации: со начинот на работење на јавното претпријатие не е обезбедено трајно и непречено вршење на производството и прометот на определени производи и пружање на услуги, или остварувањето на планот за развој, на начин утврден со законот, со што се нанесува штета или може да се нанесе штета на корисниците или се располага со средствата на јавното птретрпијатие со кои се менува нивната основната намена, се менуваат и основните услови за работење на јавното претпријатие утврдени во согласност со законот, заради остварување на јавниот интерес во јавното претпријатие, со што суштествено се отежнува вршењето на неговата дејност утврдена со актот за основање. Со закон може да се утврдат и други случаи на нарушување на вршење на дејноста (член 39 од ЗЈП). Мерките што може да ги преземе основачот во случај на нарушувања се да: ги разреши членовите на управниот и/или на надзорниот одбор за контрола; ја промени организацијата на јавното претпријатие; го запре од извршување актот на јавното претпријатие кој е спротивен на законот; го запре од извршување актот на јавното претпријатие ако го доведува во прашање остварувањето на основните функции на јавното претпријатие или да преземе други мерки утврдени со посебниот lex speciali закон со кој се уредуваат условите и начинот на вршење на одделна дејност од јавен интерес (член 40 од ЗЈП). Во случај на разрешување на членовите на управниот или на надзорниот одбор за контрола, основачот ги пренесува овластувањата на еден или повеќе претставници кои се именуваат со мандат од најмногу шест месеци (член 41 од ЗЈП).

Во ЗЈП нема посебни одредби со кои би се упатило на примена на некои норми поврзани со корпоративното управување, што само по себе укажува на сериозно преуредување и дополнување на овој закон.

Исто така, во ЗЈП, во делот 8, во триесетни члана (од 37 до 37-ч), насловен како „[п]оложба на вработените во јавното претпријатие. Иако мошне важни од аспект на корпоративното управување и на евентуалното учеството на вработените во управувањето со јавните претпријатија, прашањата за трудово-правните аспекти на вработените во јавните претпријатија излегуваат надвор од екпертизата на авторот на овој текст, па така овој дел би го оставиле на коментар на експерти во соодсветната област.

IX.7. Последици од непримена или од неправилна примена на одредбите од ЗЈП

Целата претходна анализа на одредбите од ЗЈП, со извесните подобрувања направени во меѓувреме, би имала некаква смисла доколку не се увиди фактот дека во ЗЈП не е содржана глава со кои би се уредиле пркршочни санкции, односно казнени одредби од непримената или неправилната примена на законот, што би се применувале на јавните претпријатија како правни лица, но, првенствено на физички лица како одговорни лица во правни лица. Некој би рекол дека таквата одговорност би се уредила во посебните lex specialis закони со кои се уредуваат дејностите од јавен интерес, но ова е погрешен пристап. Во ЗЈП треба да се уредат прекршочни санкции поврзани со непримена или повреда на императивните законски одредби со кои се уредуваат обрските и должностите на јавните претпријартија и на одговорните лица, а во lex specialis законите, само тие санкции би се дополниле согласно спецификите на дејноста од јавен интерес. Доколку јавните претпријатија се корпортатизираат, ваквиот пристап е неопходен. Вака, сосема со право, би можеле да кажеме дека РС Македонија е „Елдорадо“ за неказнивост на членовите на управните и на надзорните одбори и на директорите во јавните претпријатија, со оглед дека неказнивоста е издигната на законско ниво. Спорадично, има одредба за одговорност за штета на директорот, заменик на директорот, членовите на управниот одбор и членовите на надзорниот одбор, ако извршат, односно донесат одлука за која знаеле или за која со оглед на околностите, морале да знаат дека ги повредуваат интересите на јавното претпријатие, преку аналогна приемна на одредбите од ЗТД што се однесуваат на органите на управување (член 24, став 3 од ЗЈП), но ова е минорно и, готово практично неприменливо, во правниот режим што сега важи за јавните претпријатија. Доволно е да се види само членот 78 од српскиот Закон за јавни претпријатија⁶¹, насловен како „Казнени одредби“, каде се определува паричната казна на одговорното лице во јавно претпријатие.

X. ДРУШТВА ВО СОПСТВЕНОСТ НА ДРЖАВАТА СПОРЕД ЗАКОНОТ ЗА ТРГОВСКИТЕ ДРУШТВА

Со ЗТД од 2004 година се напушти посебниот правен режим на учеството на државата во трговските друштва што беше воспоставен со ЗТД од 1996 г. Со тоа се избришаа и посебните правила во поглед на правната положба и организацијата на друштвата во сопственост на државата и на друштвата со учество на државата.

Со членот 613 од ЗТД, на капиталските трговски друштва во сопственост на државата им се остави рок за усогласување до крајот на 2004 година. Доколку не се усогласеа во предвидениот рок, се предвиде дека, по службена должност, ќе се спроведе постапка за ликвидација и друштвото се бришеше од трговскиот регистар.

Во ЗТД од 2004 година, друштвата со доминантна или во целосна сопственост на државата се целосно изедначени со „обичните“ капиталски трговски друштва.

Единствените специфики во ЗТД, кои се однесуваат на овие друштва се имплементирани со дополнувањата на ЗТД од февруари 2014 година⁶².

Посебностите се однесуваат само на условите, квалификациите што мора да ги поседува управител во друштво со ограничена одговорност со доминантна или во целосна сопственост на државата (член 231-а од ЗТД), односно член на одбор на директори и извршен член на одбор на директори (член 367-а од ЗТД од ЗТД), член на управен одбор и претседател на управен одбор (член 374-а од ЗТД) член на надзорен одбор (член 378-а), претседател на надзорниот одбор (член 379-а од ЗТД) во акционерски друштва со доминантна или во целосна сопственост на државата.

Со закон се бара членовите да се државјани на РС Македонија, да имаат стекнато 240 кредити според ЕКТС или завршен VII/1 степен образование, во моментот на именувањето со правосилна судска пресуда не му е изречена казна или прекршочна санкција забрана за вршење на професија, дејност или должност и да имаат три години (член на одбор на директори на АД, член на управен одбор на АД, член на надзорен одбор во АД), односно пет години работно искуство (за управител во ДОО, извршен член на одбор на директори на АД, претседател на управен одбор на АД, претседател на надзорен одбор на АД).

Интересно е што со подоцнежните измени и дополнувања на ЗТД, условот членовите на органите на управување и на надзор да поседуваат меѓународно признати сертификати или уверенија за активно познавање на англискиот јазик е задржан само кај управител во ДОО со доминантна или во целосна сопственост на државата (претпоставуваме дека се работи за превид на законодавецот, со оглед на малиот број на ДОО со доминантна или во целосна сопственост на државата). Барањето за положен психолошки тест и тест за интегритет со подоцнежните измени на ЗТД е целосно напуштено за сите капиталски друштва со доминантна или во целосна сопственост на државата.

На сѐ останато на друштвата во сопственост или со учество на државата се применува режимот што важи за сите останати друштва, во зависност дали се тработи за АД или за ДОО во сопственост на државата или со учество на државата. Тука првенствено мислиме на посебните услови за вршење на одредени дејности, за условите што мора да ги исполнувааат членовите на органите на надзор, управување и раководење, за подготвување на годишни сметки и финансиски извештаи финансиско известување и слично.

На прашањето дали на друштвата со доминантна или во целосна сопственост на државата ќе се применуваат одредбите од членот 384-а од ЗТД, во поглед на изјавата за примена на Кодексот за корпоративно управување, одговорот би бил негативен, од причина што тешко е да се очекува дека некое од постојните друштва со доминантна или во целосна сопственост на државата би ги задоволувало условите за котација согласно Правилата за котација на Македонската берза на хартии од вредност.⁶³

XI. СТАТИСТИКА И ЗАКЛУЧОЦИ ОД АНАЛИЗА НА РАБОТЕЊЕТО НА ЈПТДСД ВО РС МАКЕДОНИЈА

Институтот за демократија „Социетас Цивилис“ – Скопје (ИДСЦС) во текот на 2019 и 2020 година, како дел од Проектот „Кон подобро управување во државните претпријатија и независните тела” (Improved good governance of state owned enterprises and independent state bodies), финансиран од Обединетото Кралство преку Владата на Обединетото Кралство,  извршил повеже истражувања, при што најпрво е заклучено дека стратешкото управување е помеѓу послабите практикувани области во управувањето на јавните претпријатија.⁶⁴

Понатаму, oд 46 јавни претпријатија само девет имале воспоставено политика за корупција (систем за спречување на корупција), што покажува дека нивото на спроведување на соодветна антикорупциска политика е многу ниско, иако се бележи процентуален раст од минатите години.⁶⁵

Институтот при своите истражувања заклучува дека во јавните претпријатија најчесто управуваат луѓе кои го немаат потребно искуство во областа на дејноста на претпријатието и се со неадекватното или недоволно формално образование, особено во надзорните одбори. Токму членовите на надзорните одбор се идентификувани како засегната група на која им треба стручна дообука, со цел да се овозможи нивно поквалитетно воведување во работењето на матичното претпријатие. Во однос на родовата застапеност, ситуацијата е речиси непроменета и сè уште постои сериозен јаз во корист на мажите. Управувањето е машка професија, односно само околу 1/3 од раководните структури се жени. Скриениот критериум - партиската лојалност, доведува до тоа лицата во органите на надзор и на управување да имаат слаб капацитет суштински да придонесат во работата на јавното претпријатије. Потоа, биографиите на директорите во јавните претпријатија се подостапни во споредба со членовите на управните и на надзорните одбори.

Во 2020 година, исто така, е направена финансиска анализа на 30 најголеми претпријатија основани од државата и од единиците на локалната самоуправа (се мисли на јавни претпријатија и капиталски трговски друшта – АД и ДОО основани од државата или од единиците на локална самоуправа) од страна на Центарот за граѓански комуникации. Станува збор за субјекти во државна сопственост, чиишто вкупни приходи во 2019 година изнесувале 44.992.939.558 денари, односно 732 милиони евра. На крајот 2019-та година во нив работеле вкупно 22.140 работници. Студијата е базирана на пет групи на финансиски показатели изведени од годишните сметки на претпријатијата за периодот 2015-2019 година: ефикасност, профитабилност, економичност, финансиска стабилност и ликвидност на претпријатијата.⁶⁶

Заклучните наоди од споменатата финансиска анализа покажуваат дека: 30 најголеми претпријатија основани од државата и од локалната самоуправа за периодот 2015 – 2019 година остварените вкупни приходи ги зголемиле за само 2%; просечната стапка на профитабилност за анализираните 5 години изнесува скромни 6%, а за 2019 година профитабилноста покажува извесно подобрување (6,5%); кредитната способност покажува дека вкупните долгови на анализираните претпријатија се малку повисоки од нивниот капитал и резерви, додека степенот на самофинансирање е во зоната на безбедност (88% во просек за 5 години, односно 91% за 2019 година); анализираните претпријатија успеваат да работат позитивно, покривајќи ги вкупните расходи во целост и остварувајќи вишок на приходи од 4% (за 2019 година е 3%); анализираните претпријатија поседуваат доволно парични средства за покривање на краткорочните обврски.

Интересно е што најголемите и најпрофитабилните субјекти, предмет на финансиска анализа во периодот 2015 – 2019 година од Центарот за граѓански комуникации, го зголемуваат бројот на вработени. Во првите пет субјекти кои вработувале, би ги споменале: АД Електрани на Северна Македонија, Скопје, ЈП за државни патишта, Скопје, АД МЕПСО, Скопје, ЈП Национални шуми, Скопје и АД М-НАВ, Скопје.

Во моментов, на ниво на РС Македонија се регистрирани 159 јавни претпријатија кои се формирани од различни нивоа на власт, Собранието, Владата, општините и Град Скопје. Најголем дел или 143 се основани од Град Скопје и Општините, 13 се под „капа“ на Владата а 3 Јавни претпријатија се основани од Собранието.⁶⁷

Од вкупниот број на 159 јавни претпријатија, 13 се основани од страна на Владата на РС Македонија, 3 се основани од Собранието, а најмногу, односно 143 се основани од страна на Градот Скопје и општините.

Владата на РС Македонија е единствен акционер/содружник во 15 трговски друштва од кои 13 се акционерски друштва во државна сопственост, а 2 се ДООЕЛ-и во државна сопственост.⁶⁸

Согласно постојните прописи што го регулираат работењето на овие субјекти (Законот за јавните претпријатија и Законот за трговските друштва) како и во нивните статути овие субјекти имаат обврска да доставуваат до Владата на Република Северна Македонија тримесечни извештаи за финансиското работење во соодветниот квартал како и да ги објавуваат истите на своите веб страни.

Од табелата содржана во линкот на Министерството за финансии  реализирани приходи и расходи 2023 година и план 2024 година направивме анализа на интернет страниците на  јавните претпријатија и на трговските друштва во државна сопственост (АД и ДОО) и од расположивите податоци, можевме да заклучиме: кај акционерските друштва позастапен е двостепениот систем на управување (управен и надзорен одбор), во споредба со едностепениот (одбор на директори); биографии на членовите на управување и на надзор кај трговските друштвба во државна сопственбост скоро да нема; интернет страниците се многу застарени, односно неажурирани; само кај две јавни претпријатија има податок за висината на месечниот надоместок; кај јавните претпријатија нема биографии за членовите на управниот одбор и на надзорниот одбор, а само кај некои има објавено биографија на директорот.

Во 2023 година, јавните претпријатија (без капиталските трговски друштва) вработуваат 16.887 лица.⁶⁹ Продолжиува трендот на вработување на заслужни партиски кадри, а општиот впечаток дека именувањето на раководни и надзорни структури по мерит систем скоро целосно отсуствува од осамостојувањето на државата до денес.⁷⁰

На 1 февруари 2023 година, Македонија била поканета да развие инвестициски план (ИП) во соработка со мултилатералните развојни банки (МРБ), истовремено и партнери на Климатскиот Инвестициски Фонд (КИФ): Европска Банка за обнова и развој (ЕБОР), Светска Банка (СБ), и Меѓународната Корпорација за Финансирање (МКФ). Овој ИП, подготвен од страна на Владата на РС Македонија, претставува еден вид на стратешки план кој предлага области во кои треба да се инвестира за целите на забрзана транзиција од јаглен и области во кои е потребно да се интервенира со техничка поддршка, а истовремено претставува и платформа за обезбедување односно привлекување на ко-финансирање од билатерални, мултилатерални и приватни финансиски извори. Во рамки на овој ИП се предвидува ЕБОР да обезбеди техничка помош за развој на Акционен план за корпоративно управување за МЕПСО во согласност со Насоките на ОЕЦД⁷¹, што е само еден изолиран случај, индиректно, да се наметнат Насоките на ОЕЦД за корпоративно управување со јавните претпријатија, што сметаме дека не е доволно.

Иако најголеми работодавачи, јавните претпријатија станаа и најголемите загубари во РС Македонија. Според податоците од Министерството за финансии, голем дел од јавните претпријатија во државата не можат да ги подмират доспеаните долгови, генерираат нови обврски и работат со загуби кои се амортизираат со буџетски пари од централната и локалната власт, односни се базираат на субвенции кои годишно се бројат во милиони евра.

Споребено, во 2020 година како први субјекти во сопственост на државата што направиле најголеми профити се: Јавното претпријатие за државни патишта, енергетската МЕПСО и Акционерско друштво за приредување игри на среќа Државна лотарија на Република Северна Македонија, Државната енергетска компанија ЕСМ, Јавно претпријатие Национална радиодифузија, Јавно претпријатие за одржување и заштита на магистралните и регионалните патишта, Јавно претпријатие Водовод и канализација, М – Нав АДС, Јавно претпријатие за стопанисување со државните шуми Национални шуми, ЈП Паркови и зеленило⁷².

Но, веќе во 2024 година состојбата се менува, па така  дел од профитабилните почнуваат да работат со загуби.⁷³

Убедливо најголем минус направил АД ЕСМ. На второ место е Јавното претпријатие „Железници инфраструктура“ и Јавното претпријатие „Национални шуми“. Следат ЈП Железници Транспорт, Акционерското друштво за контрола на летање М-НАВ, па ЈП Стрежево, ЈП „Водостопанство“, МЕПСО, преносниот оператор.

Во групата на профитабилни остануваат ЈП Државни патишта, ЈП за одржување и заштита на магистрални и регионални патишта и АД Номагас.

Во вториот квартал од 2024 година најголеми загубари се АД ЕСМ, МЕПСО, ЈП Железници Транспорт, АД и Пошта на Северна Македонија“ – Скопје.

Легитимно, се поставува прашањето дали тоа што некои профитабилни субјекти во државна сопственост генерираат загуби во година на парламентарни избори се должи на активности надвор од редовното работење, а заради постигнување краткорочни, некомерцијални, политички цели или загубите се дел од состојбите на релевантните пазарни околности.

Во поглед на (не)транспарентноста, би упатиле и на фактот дека Државната комисија за спречување на корупцијата констатирала дека постојат случаи на криење на стекнат имот на функција, помеѓу останатото, и на членови на управни одбори.⁷⁴

И во Нацрт – националната развојна стратегија 2024 – 2044⁷⁵, идентификувано е дека едно од клучните подрачја на стратешкото планирање на развојот на Северна Македонија до 2044 година претставува реформата и развојот на јавните институции. Постоењето на релативно голем број јавни установи и јавни претпријатија, покрај органите на државната власт е резултат на екстензивно поставување на нивната мрежа низ еднонасочен и недоволно координиран процес на создавање на нови институции, без повремена ревизија и укинување на постојните. Резултат на таквиот тренд е и постојаното зголемување на бројот на вработените во јавниот сектор.

XII. ЗАКЛУЧОК

На крајот, во заклучните согледувања би укажале дека суштински реформи во државата во делот на претприемачките амбиции на државата се повеќе од неопходни.

Можни се два пристапи:

• првиот, да се задржи дуализмот во уредувањето на вршењето на дејностите од јавен интерес преку јавните претпријатија и трговските друштва во целосна или мнозинска сопственост на државата и

• вториот, преку обединување на правилата што ги уредуваат дејностите и субјектите што ги вршат дејностите од јавен интерес.

Доколку се оптира првиот пристап, час поскоро ќе треба да се новелира или, подобро, да се донесе нов Закон за јавните претпријатија.

Во аргументација на претходниот став би укажале:

• ЗЈП во неговата изворна форма е донесен во далечната 1996 година, релативно брзо по осамостојувањето на државата, кога сѐ уште провејува духот од претходниот социјалистички систем;

• Со тек на времето, доаѓа до постепено реформирање на правната рамка за вршење на дејностите од јавен интерес, но тоа, најчесто, се прави сегментарно, изолирано и прилично неконзистантно. Дали бројните новели се резултат на напорите да се транспонираат современите трендови во уредувањето на оваа материја или се делумно плод на политички мотивирани интервенции останува подетално да се анализира;

• Сето претходно, резултира со закон кој е прилично лошо номотехнички структуриран, што остава можност за различни толкувања, особено поради тоа што во ЗЈП се судираат застарени и нови правни институти, што не можат паралелно да опстојуваат и си противречат едни на други. Колку за ислустрација би упатиле дека постојниот ЗЈП непримерно оперира со одамна напуштените концепти на постоење на „регистарски суд“ (членови 12 и 14 од ЗЈП) или на “стопанска дејност од јавен интерес“ (членови 5, став (2) и 43, став (2) од ЗЈП). Истовремено, многу решенија што би требало да бидат уредени во еден (под)оддел на законот се рафрлани без некоја номотехичка логика на различни места;

• Како резултат на тоа, имаме закон кој е неконзистентен и тешко применлив, што може да создаде правна несигурност и во крајна линија можности за злоупотреба и корупција;

• Истовремено, на капиталските трговски друштва (АД и ДОО) кои се во целосна или мнозинска сопственост на државата, се применува општиот режим за трговските друштва уредени со Законот за трговските друштва. Укажавме погоре во текстот дека Законот за јавни претпријатија содржи упатувачки норми за примена на одредбите од Законот за трговските друштва. Тоа само по себе наведува на заклучокот дека доаѓа до суштинска комерцијализација во работењето на јавните претпријатија во вршењето на дејности од јавен интерес.

Сепак, на мислење сме дека дуализомот во законското уредување на субјектите што вршат дејност од јавен интерес е повеќе штетен, отколку корисен. Одредби расфрлани во повеќе закони, според нас, само придонесуваат кон правна несигурност.

Затоа, доаѓаме до вториот пристап, кога би дошло до обединување на правилата што ги уредуваат дејностите и субјектите што ги вршат дејностите од јавен интерес. Дали тоа ќе биде во посебен закон кој ќе го кодифицира работењето на јавните претпријатија и трговските друштва во целосна или мнозинска сопственост на државата или ќе биде посебна глава во Законот за трговските друштва е прашање на конвенција. Во секој случај, би требало да се спроведе радикална реформа преку укинување на Законот за јавните претпријатија и на самите јавни претпријатија, односно нивна преобразба во соодветни трговски друштва, модел веќе разработен во српската легислатива. Впрочем, и според сегашните одредби на ЗЈП, јавно претпријатие може да се преобрази во друштво со ограничена одговорност или акционерско друштво [види supra во текстот во делот IX.3.љ)], што го наметнува ставот дека правната форма на организирање на вршење на дејност од јавен интерес и не е од суштинска важност.

При основањето на трговски друштва во целосна или мнозинска сопственост на државата може подетално и попрецизно да се уредат спецификите на конкретната дејноста од јавен интерес, но општите одредби би биле заеднички за сите друштва. Основањето може да се врши со посебен закон или согласно правилата на Законот за трговските друштва.

Без оглед кој пристап ќе се прифати, неопходно е да се најде најсоодветниот начин да се транспонираат Насоките на ОЕЦД за корпоративно управување со јавни (државни) претпријатија од 2015 година, како и други меѓународни стандарди и добри практики што ја уредуваат материјата на вршење дејности од јавен интерес. Неопходно е да се усвојат стратегија за државна сопственост и за управување со државен имот, од која ќе произлезе акционен план за спроведување на стратегијата и врз основа на нив би се подготвувале годишни извештаи опфатени со акциониот план, а по примерот на државите од непосредното опкружување.

Треба, исто така, јасно да се заземе став дали над јавно претпријатие може да се отвори и да се спроведе стечајна постапка. Сметаме дека тоа треба да е возможно, а исклучоците јасно да се дефиниораат со закон.

Дури и ако се прифати неопходноста од реформи, тоа, само по себе, не е доволно и нема да вроди со некои суштински поместувања. Некои од овие реформи можеби нема да бидат можни во краток рок, особено во земји со помал капацитет како нашата. Но, секако, мора да се започне. Сепак, само de iure нормативни подобрувања од страна на законодавецот, кои, од своја страна, не се претвораат во реални промени во спроведувањето не вродуваат со плод. Измените на законите, бараат цврста, пред се, политичка решеност да се оди против сопствените интереси, што може да доведе до жесток политички отпор. Се бараат тешки избори, како што се, на пример, намалување на вработувањата, продажба на несуштински средства на јавните претпријатија или други реструктурирања, што, од своја страна, ќе бара и промена на корпоративната култура и менталитет.

Исто така, во иднина нашата држава ќе мора континуирано да ги преиспитува и да ја ажурира својата правна рамка со која се уредуваат ентитетите во државна сопственост.

Сето ова, меѓутоа, треба да се гледа низ аголот на еден поширок контекст, односно низ призмата на видлива имплементација на начелото на владеење на правото и на ефективната борба против корупцијата. Колку повеќе се подобрува перцепцијата за владеењето на правото во државата, толку рефлексно ќе се подобри и управувањето и перформансите на ЈПТДСД.

1. Task Force 9, International Finance, GLOBAL FRAMEWORK FOR REGULATING STATE-OWNED MULTINATIONAL ENTERPRISES, (SOMNES), Akshay Mathur Observer Research Foundation (ORF), Policy brief. SEPTEMBER 2021, достапно на PB-TF9-1.pdf, пристапено на 13.11.2024 г.

2. International Monetary Fund, European Department, Reassessing the Role of State-Owned Enterprises in Central, Eastern, and Southeastern Europe European Department No. 19/11, An IMF staff team led by Christine Richmond, Peter Dohlman, Jacques Miniane, and James Roaf, in collaboration with EBRD staff, достапно на: Reassessing the Role of State-Owned Enterprises in Central, Eastern and Southeastern Europe, пристапено на 10.11.2024 г. во понатамошниот текст „IMF 2019“

3. Csaba Lentner, Re-Positioning Public Utility Companies in Hungarian Public Finances after 2010, December 2019, (PDF) Re-Positioning Public Utility Companies in Hungarian Public Finances after 2010

4. Milanović Branko, Neliberalna demokratija ili višepartijska kleptokratija? by PCNEN, aug 25, 2017, Neliberalna demokratija ili višepartijska kleptokratija? - PCNEN, пристапено на 5.11.2024 г.

5. IMF 2019.

6. Мит е дека само приватната сопственост е добра за бизнис, објавено: 3 ноември 2024, Мит е дека само приватната сопственост е добра за бизнис | Off, пристапено на 7.11.2024 г.

7. IMF 2019.

8. Petrović, S., Pravni oblici pravnih osoba za obavljanje djelatnosti – pretpostavke i posljedice, Zbornik Pravnog Fakulteta u Zagrebu, 2006 г.

9. IMF 2019.

10. Ibid.

11. Ibid.

12. State-Owned enterprIses: the Other Government, CHAPTER 3, International Monetary Fund | April 2020, достапно на: State-owned enterprises (SOEs) influence the econ - Search пристапено на 10.10.2024 г.

13. IMF 2019.

14. Strategija upravljanja i raspolaganja imovinom u vlasništvu Republike Hrvatske za razdoblje od 2013. do 2017. godine, Narodne Novine 76/2013, Strategija upravljanja i raspolaganja imovinom u vlasništvu Republike Hrvatske za razdoblje od 2013. do 2017. godine пристапено на: 23.10. 2024 г.

15. Task Force 9, International Finance, GLOBAL FRAMEWORK FOR REGULATING STATE-OWNED MULTINATIONAL ENTERPRISES, (SOMNES), Akshay Mathur Observer Research Foundation (ORF), Policy brief. SEPTEMBER 2021

16. Ibid.

17. Ibid.

18. IMF 2019.

19. Ibid.

20. Ibid.

21. OECD (2015), OECD Guidelines on Corporate Governance of State-Owned Enterprises, 2015 Edition, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/9789264244160-en. (пристапено на 10.10.2024 г.) – во понатамошниот текст „Насоки“.

22. State-Owned enterprIses: the Other Government, CHAPTER 3, International Monetary Fund | April 2020, достапно на: State-owned enterprises (SOEs) influence the econ - Search пристапено на 10.10.2024 г.

23. IMF 2019.

24. Ibid.

25. Ibid.

26. Čeliković Zorica, Od dobrih smernica do  dobre prakse: novi model korporativnog upravljanja u javnim preduzećima u Srbiji (From good guidelines to good practice: new model of corporate governance in public enterprises in Serbia, Ekonomske ideje i praksa | broj 25 | jun 2017 ( EconPapers: OD DOBRIH SMERNICA DO DOBRE PRAKSE: NOVI MODEL KORPORATIVNOG UPRAVLJANJA U JAVNIM PREDUZEĆIMA U SRBIJI (FROM GOOD GUIDELINES TO GOOD PRACTICE: NEW MODEL OF CORPORATE GOVERNANCE IN PUBLIC ENTERPRISES IN SERBIA ),   пристапено на14.10.2024 г.

27. Strategija upravljanja i raspolaganja imovinom u vlasništvu Republike Hrvatske za razdoblje od 2013. do 2017. godine, Narodne Novine 76/2013, достапно на Strategija upravljanja i raspolaganja imovinom u vlasništvu Republike Hrvatske za razdoblje od 2013. do 2017. godine, пристапено на 20.10.2024 г.

28. Strategija upravljanja državnom imovinom za razdoblje 2019.-2025., NN 96/19 Stategija upravljanja državnom imovinom za razdoblje 2019. – 2025. пристапено на 23.10.2024 г.

29. Zakon o upravljanju državnom imovinom NN 52/18, 155/23.

30. Odlukа o donošenju kodeksa korporativnog upravljanja trgovačkim društvima u kojima Republika Hrvatska ima dionice ili udjele, во сила од 06.01.2018 година, NN 132/17, 08_Kodeks korporativnog upravljanja trgovačkim društvima u kojima Republika Hrvatska ima dionice ili udjele .pdf пристапено на 23.10.2024 г.

31. Uredba o uvjetima za izbor i imenovanje članova nadzornih odbora i uprava pravnih osoba od posebnog interesa za Republiku Hrvatsku i načinu njihovih izbora, Uredba o uvjetima za izbor i imenovanje članova nadzornih odbora i uprava pravnih osoba od posebnog interesa za Republiku Hrvatsku i načinu njihovih izbora, пристапено на 23.10.2024 г.

32. Zakon o Slovenskem državnem holdingu (Uradni list RS, št.  25/14 i 140/22, Zakon o Slovenskem državnem holdingu (ZSDH-1) (PISRS), пристапено на 23.10.2024 г.

33. Zakon o javnim preduzećima, ("Sl. glasnik RS", br. 15/2016 i 88/2019), Zakon o javnim preduzećima, пристапено на 23.10.2024 г.

34. Така, како дејности од општ интерес се сметаа оние кои како такви се одредени со закон од областа на: рударството и енергетиката, сообраќајот, електронските комуникации, издавање на службеното гласило на Република Србија и издавањето на учебници, нуклеарните објекти, вооружувањето и воената опрема, користењето, управувањето, заштитата, уредувањето и унапредувањето на добрата од општ интерес и добрата во општа употреба (води, патишта, шуми, пловни реки, езера, обали, бањи, дивеч, заштитени подрачја и др.), управување со отпад и други области. Под дејности од општ интерес, согласно законот, се опфатени и комуналните дејности, како и други дејности определени со закон како дејности од општ интерес со закон. Во рамки на вршењето на дејности, согласно законот, во областа на енергетиката се пружаат услуги од општ економски интерес.

35. Uredba o merilima za imenovanje direktora javnog preduzeća од 2016 г., Uredba o merilima za imenovanje direktora javnog preduzeća | Ministarstvo privrede Republike Srbije пристапено на 27.10.2024 г.

36. Uredba o merilima i kriterijumima za razvrstavanje javnih preduzeća ("Službeni glasnik RS", broj 20/13), demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2013_03/t03_0013.htm пристапено на 27.10.2024 г.

37. Zakon o upravljanju privrednim društvima koja su u vlasništvu Republike Srbije, ("Sl. glasnik RS", br. 76/2023), ZAKON O UPRAVLJANJU PRIVREDNIM DRUŠTVIMA KOJA SU U VLASNIŠTVU REPUBLIKE SRBIJE, пристапено на 23.10.2024 г.

38. Стратегија државног власништва и управљања привредним субјектима који су у власништву Републике Србије за период oд 2021. до 2027 годинe, https://www.privreda.gov.rs/dokumenta/propisi/strategije/strategija-drzavnog-vlasnistva-i-upravljanja-privrednim-subjektima  пристапено на 23.10.2024 г.

39. Акциони план за спровођење Стратегије државног власништва и управљања привредним субјектима који су у власништву Републике Србије за период од 2021. до 2027. године, у периоду од 2021. до 2023. године, https://www.privreda.gov.rs/dokumenta/propisi/strategije/akcioni-plan-za-sprovodjenje-strategije-drzavnog-vlasnistva-i, пристапено на 23.10.2024 г.

40. Очигледно дефиниција преземена и преведена само за потребите на овој член, без да се води сметка за целината на Законот.

41. „Службен весник на Република Македонија” бр. 38/96, 9/97, 6/02, 40/03, 49/06, 22/07, 83/09, 97/10, 6/12, 119/13, 41/14, 138/14, 25/15, 61/15, 39/16, 64/18 и 35/19 и „Службен весник на Република Северна Македонија“ бр. 275/19, 89/22, 274/22 и 208/24.

42. „Службен весник на Република Македонија“ бр. 13/05, 14/07, 55/07, 98/08, 83/10, 13/12, 59/12, 123/12 и 23/13

43. „Службен весник на Република Македонија“ бр. 96/18 и „Службен весник на Република Северна Македонија“ бр. 96/19, 236/22, 134/24 и 147/24

44. „Службен весник на Република Македонија“ бр. 87/08, 6/09, 161/09, 83/10, 51/11, 44/12, 23/13, 163/13, 180/14, 146/15 и 52/16 и „Службен весник на Република Северна Македонија“ бр. 151/21

45. „Службен весник на Република Македонија“ бр. 64/09, 24/11, 53/11, 25/13, 79/13, 147/13, 43/14, 160/14, 33/15, 44/15, 147/15, 7/16 и 39/16 и „Службен весник на Република Северна Македонија“ бр.274/22

46. „Службен весник на Република Mакедонија“ бр. 84/08, 52/09, 114/09, 124/10, 23/11, 53/11, 44/12, 168/12, 163/13, 187/13, 39/14, 42/14, 166/14, 44/15, 116/15, 150/15, 31/16, 71/16 и 163/16 и „Службен весник на Република Северна Македонија“ бр.174/21 и 253/23

47. „Службен весник на Република Македонија“ бр. 158/10, 27/14, 42/14, 187/14, 146/15, 31/16, 190/16, 64/18, 248/18 и 27/19 и „Службен весник на Република Северна Македонија“ бр. 275/19, 150/21, 227/22

48. „Службен весник на Република Македонија“ број 95/12, 163/13, 42/14, 44/15, 147/15, 31/16 и 64/18 и „Службен весник на Република Северна Македонија“ бр. 302/20

49. „Службен весник на Република Македонија” бр. 6/12, 144/14, 33/15, 104/15 и 215/15 и „Службен весник на Република Северна Македонија” бр. 153/19, 261/19, 89/22, 65/23 и 147/24

50. Во аргументација на ставот за третманот на претпријатието и на деловниот потфат види повеќе во членовите: 3(1)43), 6(1), 7, 8(1)1) 2), 16, 17(3), 53, 71(1), 373(1)1), 384(7) од зтд или членовите 2(1)48, 2(1)55, 2(1)59, 2(1)60, 3(1), 97(2), 102(2), 103, 104(1)(3), 224, 245(3), 259(2), 50(1)3)4), 82(3), 97(2)(4), 98(1), 224(1), 245(3), 247, 248, 249(1), 251(2), 259(2), 253 од Законот за стечај.

51. Задолжително обезбедување конкуренција за јавните претпријатија е обврска на Република Македонија и согласно Спогодбата за асоцијација и стабилизација која стапи на сила во април 2004 година (членовите 39 и 70), Истата логика ја следи и Законот за заштита на конкуренцијата (“(„Службен весник на Република Македонија“ бр. 145/10, 136/11, 41/14, 53/16 и 83/18 и „Службен весник на Република Северна Македонија“ бр.208/24)), кој во својот член 3, став (2), алинеи 2 и 3 јасно утврдува дека одредбите од Законот се примануваат и на јавните претпријатија.

52. „Службен весник на Република Македонија“ бр. 72/16, 142/16 и 233/18 и „Службен весник на Република Северна Македонија“ бр. 14/20 и 154/23

53. „Службен весник на Република Македонија“ бр. 34/06, 126/06, 84/07, 47/11, 79/13, 164/13, 29/14, 98/15 и 192/15.

54. „Службен весник на Република Македонија“ бр. 184/13, 13/14, 44/14, 101/14, 132/14, 142/16, 132/17, 168/18, 248/18 и 27/19 и „Службен весник на Република Северна Македонија“ бр. 42/20, 77/21, 154/23, 55/24 и 193/24.

55. Jавно претпријатие за уредување и употреба на | ЦомпанyWалл, пристапено на 26.10.2024 година.

56. „Службен весник на Република Македонија“ бр. 28/04, 84/05, 25/07, 87/08, 42/10, 48/10, 24/11, 166/12, 70/13, 119/13, 120/13, 187/13, 38/14, 41/14, 138/14, 88/15, 192/15, 6/16, 30/16, 61/16, 64/18 и 120/18 и „Службен весник на Република Северна Македонија“ бр. 290/20, 215/21 и 99/22

57. „Службен весник на Република Македонија“ бр. 78/15, 106/15, 153/15, 190/16, 21/18 и „Службен весник на Република Северна Македонија“ бр. 101/19, 275/19 и 122/21 г.

58. „Службен весник на Република Македонија“ бр. 90/09, 188/13 и 192/15 г. Со овој закон се уредува системот на јавна внатрешна финансиска контрола кој го опфаќа финансиското управување и контрола, внатрешната ревизија и нивната хармонизација, воспоставен согласно со меѓународните стандарди за внатрешна контрола и внатрешна ревизија, како и условите и начинот на спроведување на постапката за полагање на испит за овластен внатрешен ревизор во јавниот сектор (член 1(1) од Законот). Mинистерот за финансии е надлежен за координација на развојот, воспоставувањето, спроведувањето и одржувањето на системот на јавна внатрешна финансиска контрола, а во негово име Централната единица за хармонизација на системот на јавна внатрешна финансиска контрола во Министерството за финансии (член 2(1) од Законот). Како субјекти од јавниот сектор се сметаат корисниците на средства од Буџетот на Република Македонија, фондовите, општините и градот Скопје, агенциите и другите институции основани со закон, јавните претпријатија, јавните установи и другите правни лица кои се во државна сопственост или во кои државата е акционер (член 3, став (1), точка 2 од Законот).

59. „Службен весник на Република Македонија“ бр. 87/07 и 104/15 и „Службен весник на Република Северна Македонија“ бр.53/24.

60. „Службен весник наРС Македонија“ бр. 29/2005 г.

61. Zakon o javnim preduzećima, ("Sl. glasnik RS", br. 15/2016 i 88/2019), Zakon o javnim preduzećima, пристапено на 23.10.2024 г.

62. „Службен весник на РМ бр. 27/14 г.

63. Достапно на Правила за котација, пристапено на 11.11.2024 г.

64. Анализа на внатрешни процедури и процедурални празнини кај јавните претпријатија и секторска длабинска анализа на шест комунални претпријатија, Институт за демократија „Социетас Цивилис“ – Скопје, автори Зорица Смилевска, Ристе Јуруковски и Дејан Лазаров, Анализа на јавни политики бр.10/2020, март 2020 https://idscs.org.mk/mk/2020/04/07/анализа-на-внатрешни-процедури-и-проц/

65. https://idscs.org.mk/mk/2020/04/08/%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%87%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5-%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BF%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0%D1%82/ пристапено на 24.10.2024 г.

66. ГАЦОВ, Павле ФИНАНСИСКА анализа на работењето на државните претпријатија /Издавач: Центар за граѓански комуникации, Скопје, 2020, Finansiska analiza_02 02 2021.pdf пристапено на 17.10.2024 г.

67. Анализа: Досие Јавни претпријатија – над 75% од вработените постари од 46 години, за „децениските загубари“ сѐ уште нема решение, 23/04/2024, https://www.radiomof.mk/analiza-dosie-javni-pretprijatija-nad-75-od-vrabotenite-postari-od-46-godini-za-deceniskite-zagubari-s%D1%90-ushte-nema-reshenie/ пристапено на 06.11.2024 г.

68. https://finance.gov.mk/%D1%98%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%B8-%D1%82%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%B4%D1%80%D1%83%D1%88%D1%82/ пристапено на 01.11.2024 г.

69. Анализа: Досие Јавни претпријатија – над 75% од вработените постари од 46 години, за „децениските загубари“ сѐ уште нема решение, 23/04/2024, https://www.radiomof.mk/analiza-dosie-javni-pretprijatija-nad-75-od-vrabotenite-postari-od-46-godini-za-deceniskite-zagubari-s%D1%90-ushte-nema-reshenie/ пристапено на 06.11.2024 г.

70. Милијарда евра е вкупниот долг на јавните претпријатија, Митко Јовановски, 27.12.2021, Милијарда евра е вкупниот долг на јавните претпријатија - Нова Македонија, пристапено на 6.11.2024 г.

71. Климатскиот инвестициски фонд одобри финансирање на Инвестицискиот план на Северна Македонија за забрзана енергетска транзиција вреден 85 милиони евра | Влада на Република Северна Македонија и МЕПСО со заем од ЕБОР ќе ја зајакнува преносната мрежа. пристапено на 01.11.2024 г.

72. Топ 10 државни фирми кои прават најголеми профити 09.07.2020, https://pari.com.mk/drzavni-firmi-profit/

73. ЕВЕ СО КАКВИ ГОЛЕМИ ЗАГУБИ НА ДРЖАВНИТЕ АД И ПРЕТПРИЈАТИЈА ЌЕ СЕ СООЧИ НОВАТА ВЛАСТ - како ЕСМ натрупа минус од 39 милиони евра за три месеци пристапено на 06.11.2024 г. пристапено на 12.11.2024 г.

74. Десетици пратеници од претходниот состав ја сокриле имотната состојба и си платиле казна кај антикорупциска, на потег е финансиска полиција, 8 ноември 2024 година, ДЕСЕТИЦИ ПРАТЕНИЦИ ОД ПРЕТХОДНИОТ СОСТАВ ЈА СОКРИЛЕ ИМОТНАТА СОСТОЈБА И СИ ПЛАТИЛЕ КАЗНА КАЈ АНТИКОРУПЦИСКА, НА ПОТЕГ Е ФИНАНСИСКА ПОЛИЦИЈА - Сакам Да Кажам пристапено на 13.11.2024 г.

75. Нацрт Национална развојна стратегија 2024 - 2044_Нацрт_id=73_version=1, пристапено на 01.11.2024 г.